ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ (ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦੰਦ-ਕਥਾ)

ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਕਲ ਨਗਰੀ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਮਾਛੀਕੇ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਕਵੀ ਕਾਦਰਯਾਰ (1805–1850 ਈ.) ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ 'ਸੀਹਰਫ਼ੀ' ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਅਮਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੂਹ ਜ਼ਮੀਨ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਹ ਗਾਥਾ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਬਨਾਮ ਸੰਜਮ, ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਪੰਥ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੋਗ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

---

ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਧਿਆਏ

1. ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਭੋਰਾ

ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਟਰਾਣੀ ਇੱਛਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੂਰਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਗਲੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਨਵਜੰਮੇ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਮਹਿਲ (ਭੋਰੇ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

2. ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਅਤੇ ਲੂਣਾ ਦਾ ਕਾਮ-ਵਿਦਰੋਹ

ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਲੂਣਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅਸੀਸ ਲੈਣ ਗਿਆ। ਲੂਣਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੰਨਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਹ ਬੁੱਢੇ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੂਰਨ ਦੇ ਹੁਸਨ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਧਰਮੀ ਪੂਰਨ ਨੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਖਿਆ:

"ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੀ ਵਿਆਹੀ ਨਾਰ ਏਂ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬਰਾਬਰ ਏਂ!

ਮੈਂ ਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ!"

3. ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹ

ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਝੁਲਸੀ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਈ ਲੂਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾੜ ਲਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਕੋਲ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਪੂਰਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਾਮ-ਅੰਨ੍ਹੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੇ ਜਲਾਦਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੂਰਨ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

4. ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਗੋਰਖਨਾਥ

ਪੂਰਨ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਸਬਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਨਾਥ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚੇਲਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।

5. ਰਾਣੀ ਸੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪਰਖ

ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਪੂਰਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਰਾਣੀ ਸੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਭਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਭੇਜਿਆ। ਸੁੰਦਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਪੂਰਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਅਸੀਂ ਸਾਧੂ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਅੰਨ ਦੀ ਭਿੱਖਿਆ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਸੁੰਦਰਾਂ ਖ਼ੁਦ ਖਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਦੇ ਰੂਪ 'ਤੇ ਦੀਵਾਨੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਪੂਰਨ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਥ ਜੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣਿਆ।

6. ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰ

ਜੋਗੀ ਬਣ ਕੇ ਪੂਰਨ ਮੁੜ ਸਿਆਲਕੋਟ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਉੱਜੜੇ ਪਏ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਧੂਣੀ ਰਮਾਈ। ਪੂਰਨ ਦੇ ਕਦਮ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ ਪਿਆ ਬਾਗ਼ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਇੱਛਰਾਂ ਜਦੋਂ ਜੋਗੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਈ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਪਰਤ ਆਈ।

7. ਲੂਣਾ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ ਦਾ ਵਰਦਾਨ

ਬੇਔਲਾਦ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਅਤੇ ਲੂਣਾ ਜਦੋਂ ਔਲਾਦ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗਣ ਜੋਗੀ ਕੋਲ ਆਏ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭੇਤ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਲੂਣਾ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਕਬੂਲਿਆ। ਦਿਆਲੂ ਪੂਰਨ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੌਲ਼ ਦਾ ਦਾਣਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ:

"ਤੇਰੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ ਜੋ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੂਰਮਾ ਅਖਵਾਏਗਾ!"

ਇਹੀ ਪੁੱਤਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਮਰ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ ਬਣਿਆ।

ਪੂਰਨ ਨੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੋਗ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

---

ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ: ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ 'ਲੂਣਾ'

1965 ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ 'ਲੂਣਾ' ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ:

  • ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾਸੀ ਬਣਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਾਣ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ?
  • ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਲੂਣਾ ਨੂੰ 'ਪਾਪਣ' ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੀ 'ਸ਼ਿਕਾਰ' ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ:

"ਜੇ ਮੈਂ ਸਲਵਾਨ ਦੀ ਨਾਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਦੀ ਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?

ਮੇਰੇ ਹਾਣ ਦਾ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਸੀ, ਸਲਵਾਨ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਲੱਗਦਾ ਸੀ!"

ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਤੋਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।