ਸਿਹਰਾ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਹਰੇ: ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ਗਨ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਸਿਹਰਾ ਬੰਦੀ ਲਾੜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰੂਪ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਘੜੀ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀਰੇ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਅਮੁੱਲ ਮੋਹ, ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
---
1. ਸਿਹਰਾ ਬੰਦੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
'ਸਿਹਰਾ' ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਦੇ 'ਸਿਹਰ' (ਜਾਦੂਈ ਖਿੱਚ) ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਸ਼ੀਰਸ਼' (ਸਿਰ ਦਾ ਤਾਜ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਹਰਾ ਲਾੜੇ ਨੂੰ 'ਰਾਜਕੁਮਾਰ' ਜਾਂ 'ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ' ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ:
- ਸਿਹਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਚਿੱਟੇ ਮੋਤੀਆਂ, ਚੰਬੇਲੀ/ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੋਟੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾੜੇ ਦੇ ਦਸਤਾਰ (ਪੱਗ) ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲੜੀਆਂ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੂਲਣ।
- ਨਜ਼ਰ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ: ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਲਾੜਾ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਪੜਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਲੱਗੇ।
---
2. ਰਸਮ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ
- ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਧਿਕਾਰ: ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਹੱਕ ਲਾੜੇ ਦੀਆਂ ਸੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਚਚੇਰੀਆਂ-ਮਸੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਘੋੜੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਵੀਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ਗਨ ਦੇ ਰੁਪਏ (ਸਿਹਰਾ-ਬੰਨ੍ਹਾਈ) ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸੁਰਮਾ ਪਵਾਈ ਦੀ ਰਸਮ: ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਲਾੜੇ ਦੀ ਭਾਬੀ (ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਸਿਲਾਈ ਨਾਲ ਲਾੜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਬੀ ਲਾੜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਗਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:
"ਪਾਵਾਂ ਪਾਵਾਂ ਪਾਵਾਂ, ਸੁਰਮਾ ਮੈਂ ਮੂਲ ਨਾ ਪਾਵਾਂ, ਜੇ ਵੀਰਾ ਨਾ ਦੇਵੇ ਸ਼ਗਨ ਦਾ ਰੁਪੱਈਆ!"
---
3. ਕਾਵਿਕ ਸਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਰੰਪਰਾ
19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਕਵੀਆਂ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੋਸਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਸਿਹਰੇ' ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਿਹਰੇ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗਦਾਰ ਫਰੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜਵਾ ਕੇ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਰਾਤ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਮਾਈਕ 'ਤੇ ਤਰੰਨਮ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਹਰੇ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਬੋਲ:
ਸੁਣ ਨੀ ਭੈਣੇ ਲੱਡੂ ਵੰਡ ਲੈ, ਅੱਜ ਵੀਰੇ ਦੇ ਸਿਰ ਸਿਹਰਾ!
ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖੜਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ, ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਵੇਹੜਾ!
ਲਾਲ ਦੁਸ਼ਾਲੇ ਉੱਤੇ ਸਜਦੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਚਮਕਾਰੇ,
ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਲੱਥ ਕੇ ਆਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਾਰੇ।
ਚੜ੍ਹ ਵੇ ਵੀਰਾ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹ ਵੇ, ਤੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਰਨੇ,
ਲੈ ਕੇ ਆਵੀਂ ਲਾਡਲੀ ਵਹੁਟੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੱਕਣਗੇ ਸਾਰੇ!
---
4. ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ
ਸਿਹਰਾ ਬੰਦੀ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਉਹ ਅਨਮੋਲ ਕੜੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਵੀਰੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਸਿਹਰਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਭੈਣ ਵੀਰੇ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਹੌਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।