ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ (ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ): ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮਰਦਾਨਾ ਕਲਾ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਗੱਭਰੂ ਛਿੱਕੇ ਤੇ ਕਾਟੋ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਤੋੜਾ ਝਾੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪਿੜ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਠੇਠ ਕਿਸਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ।
---
1. ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ 'ਮਾਲਵਾ' (ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਪਟਿਆਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਮੋਗਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ:
- ਮੇਲੀਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ: ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਨਾਨਕੇ ਜਾਂ ਦਾਦਕੇ 'ਮੇਲ' ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਜੰਞ ਠਹਿਰਦੀ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਆਪਣੇ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ।
- ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ: ਇਸ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਦੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 60-70 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਚਿੱਟੇ ਕੁੜਤੇ-ਚਾਦਰੇ ਪਾ ਕੇ, ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
---
2. ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼
ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਸਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਸਾਜ਼ ਹਨ:
- ਕਾਟੋ (Kato): ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਣੀ ਗਲਹਿਰੀ-ਨੁਮਾ ਕਾਟੋ, ਜਿਸਦੀ ਡੋਰੀ ਖਿੱਚਣ 'ਤੇ ਉਹ ਟੁਣਕਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ।
- ਛਿੱਕਾ (Chhikka): ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਤੀਲਾਂ ਦਾ ਜਾਲੀਦਾਰ ਸਾਜ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ 'ਤੇ ਖੜਕਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਸੱਪ (Sapp): ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੈਂਚੀ-ਨੁਮਾ ਬਣਤਰ ਜੋ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦੀ ਅਤੇ ਸੁੰਗੜਦੀ ਹੈ।
- ਗੜਵਾ ਅਤੇ ਛੰਨਾ: ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਗੜਵੇ ਉੱਤੇ ਛੰਨਾ (ਕੌਲੀ) ਖੜਕਾ ਕੇ ਤਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਬੁਗਚੂ / ਚਿਮਟਾ / ਅਲਗੋਜ਼ੇ: ਲੈਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਗੂੰਜਵੀਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
---
3. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਲਵਈ ਬੋਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨੇ)
ਮਲਵਈ ਬੋਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀਆਂ, ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
ਮਲਵਈ ਬੋਲੀ: ਸੁਣ ਨੀ ਕੁੜੀਏ:
ਸੁਣ ਨੀ ਕੁੜੀਏ ਮੱਛਲੀ ਵਾਲੀਏ,
ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾਵਾਂ!
ਬਈ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜੱਟ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ,
ਜਦ ਮੈਂ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਆਵਾਂ!
ਪੈਰੀਂ ਝਾਂਜਰਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ਾ,
ਬੋਲੀ ਪਾ ਕੇ ਧਮਕ ਪਾਵਾਂ!
ਬਈ ਮੇਲੇ ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ...
ਮੇਲੇ ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ, ਤੈਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਦਾ ਨਾਚ ਵਿਖਾਵਾਂ!
ਕਾਟੋ ਬਾਰੇ ਬੋਲੀ:
ਟੁਣਕ ਟੁਣਕ ਨੀ ਕਾਟੋ ਵੱਜਦੀ,
ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਛਾਵੇਂ!
ਬਈ ਬਾਬੇ ਨੱਚਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਕੋਈ ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਵੇ!
---
4. ਸਮਕਾਲੀ ਮਹੱਤਵ
ਅੱਜ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਯੁਵਕ ਮੇਲਿਆਂ (Youth Festivals) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ੋਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।