ਭੂਮਿਕਾ
ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ (Sohni Mahiwal) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ। ਦਰਿਆਏ ਚਨਾਬ (ਝਨਾਅ) ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਨ-ਪੀਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਤਪਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦਾਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਦਾ-ਬਹਾਰ ਨਗੀਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਜ਼ਤ ਬੇਗ਼ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ
- ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਬੁਖ਼ਾਰਾ (Bukhara, ਮੌਜੂਦਾ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਇਜ਼ਤ ਬੇਗ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸੈਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ।
- ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਜਰਾਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਗੁਜਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।
- ਇਜ਼ਤ ਬੇਗ਼ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਘੁਮਿਆਰ ਤੁਲੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇਖਣ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੁਲੇ ਦੀ ਧੀ ਸੋਹਣੀ 'ਤੇ ਪਈ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਘੜਤ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁਹੱਪਣ ਨੇ ਇਜ਼ਤ ਬੇਗ਼ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲਿਆ। ਸੋਹਣੀ ਵੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਤੋਂ 'ਮਹੀਂਵਾਲ' (ਮੱਝੀਆਂ ਵਾਲਾ) ਬਣਨਾ
- ਇਜ਼ਤ ਬੇਗ਼ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ, ਵਪਾਰ ਦਾ ਮਾਲ ਅਤੇ ਘੋੜੇ-ਨੌਕਰ ਸੋਹਣੀ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵਾਰ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੁਲੇ ਪਾਸੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਖ਼ਰੀਦਦਾ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਭੰਨ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਜਾ ਸਕੇ।
- ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਜ਼ਤ ਬੇਗ਼ ਨੇ ਤੁਲੇ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਘਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਲੋਕ ਉਸ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ 'ਮਹੀਂਵਾਲ' (ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨ ਵਾਲਾ) ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਣ ਲੱਗੇ।
- ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਭਿਣਕ ਤੁਲੇ ਨੂੰ ਪਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਘੁਮਿਆਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪੱਟ ਦਾ ਮਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ
- ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੇ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਕੁੱਲੀ (ਡੇਰਾ) ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ।
- ਮਹੀਂਵਾਲ ਹਰ ਰਾਤ ਝਨਾਅ ਤਰ ਕੇ ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਭੁੰਨੀ ਹੋਈ ਮੱਛੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ।
- ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਮੱਛੀ ਨਾ ਫੜੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸੋਹਣੀ ਭੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਟ (ਜਾਂਘ) ਦਾ ਮਾਸ ਛੁਰੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ, ਅੱਗ 'ਤੇ ਭੁੰਨਿਆ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਖੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸੋਹਣੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਮਾਸ ਹੈ ਜੋ ਇੰਨਾ ਨਰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੂੰ ਕਸਮ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਉਹ ਆਪ ਦਰਿਆ ਤਰ ਕੇ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਕਰੇਗੀ।
ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ
- ਸੋਹਣੀ ਹਰ ਰਾਤ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਝਨਾਅ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤਰਦੀ ਅਤੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਪਹੁੰਚਦੀ।
- ਸੋਹਣੀ ਦੀ ਨਨਾਣ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਭੇਤ ਜਾਣ ਲਿਆ।
- ਜ਼ੁਲਮੀ ਨਨਾਣ ਨੇ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਪੱਕਾ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਆਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
- ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਬਿਜਲੀ ਕੜਕ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਝਨਾਅ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੋਹਣੀ ਨੇ ਘੜਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਘੜਾ ਕੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਵੇਗਾ:
*"ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਖੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅੱਧ-ਦਰਿਆਏ!'
ਸੋਹਣੀ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਮੈਂ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਰਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਨ ਜਾਵੇ ਪਰ ਯਾਰ ਨਾ ਜਾਵੇ!'"*
- ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਖੁਰ ਗਿਆ। ਸੋਹਣੀ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰੀਆਂ: "ਮਹੀਂਵਾਲਾ ਵੇ ਮੈਂ ਡੁੱਬ ਚੱਲੀ ਹਾਂ!"
- ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੇ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਠਿੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ ਅਤੇ ਝਨਾਅ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਮਿਲਾਪ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਾਦਰ ਤਾਣ ਦਿੱਤੀ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
- ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਬਨਾਮ ਸੱਚਾ ਇਸ਼ਕ: ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੋਹਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬੋਲੀ: ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤੜਫ਼ ਨੂੰ ਜਿਸ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ, ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
- ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ (1870), ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ, ਲਾਹੌਰ।
- ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ (1956), A History of Panjabi Literature, Amritsar.
- ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੁੰਜਾਹੀ (1985), ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਲੋਕ ਅਦਬ, ਲਾਹੌਰ।