ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (Sri Muktsar Sahib): ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦੀ ਜੰਗ, 40 ਮੁਕਤੇ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਵੀਰਤਾ, ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਬਲੀਦਾਨ, ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ 'ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ' (ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਛੱਪੜ) ਸੀ, ਜਿੱਥੇ 29 ਦਸੰਬਰ 1705 (30 ਪੋਹ ਸੰਮਤ 1762) ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਖ਼ਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਹ ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਮੇ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ "ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ" ਲਿਖ ਕੇ 'ਬੇਦਾਵਾ' ਦੇਣ ਵਾਲੇ 40 ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵੀਰਾਂਗਣ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲ ਬਖ਼ਸ਼ਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਾਵਾ ਕੱਢ ਕੇ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 'ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ' ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ' (The Forty Liberated Ones) ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤਸਰ (ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ) ਪੈ ਗਿਆ।
---
1. ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਜੰਗ (29 ਦਸੰਬਰ 1705) ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ
- ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਵਾ: ਸੰਨ 1704 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਘੇਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ 40 ਸਿੰਘ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
- ਮਾਈ ਭਾਗੋ (ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ) ਦੀ ਲਲਕਾਰ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ (ਝਬਾਲ ਆਦਿ) ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਕਿ ਉਹ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਆਏ ਹਨ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕੇਸਰੀ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਿਆ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੇਜ਼ਾ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ: "ਜਾਂ ਤਾਂ ਚੂੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਘਰ ਬੈਠੋ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਚੱਲੋ!" ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਜਾਗ ਪਈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਏ।
- ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ: ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਗ਼ਲ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
---
2. ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਯੁੱਧ
- ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸਰੋਤ (ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ): ਮਈ-ਜੂਨ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਵਰਗੇ ਸੁੱਕੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ ਵਰਤਦਿਆਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
- ਤੰਬੂਆਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ: ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਢਾਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰੀਰ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਤੇ ਕੰਬਲ ਤਾਣ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਤੰਬੂ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੈ (ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਹੈ)।
- ਟਿੱਬੀ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਰੇਤ ਦੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ 'ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ (ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ)। ਜਦੋਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਜਰਨੈਲ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ।
- ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੇ ਵਾਪਸੀ: ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚੱਲੇ ਖ਼ੂਨੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਣ ਲੱਗੇ। ਢਾਬ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਤਰਸ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।
---
3. ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜਨਾ ਅਤੇ 'ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ'
ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਆ।
- ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਗਿਣ ਰਹੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ ਮੰਗ ਲਵੋ, ਅੱਜ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।"
- ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜਨਾ: ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਜੇਕਰ ਤੁੱਠੇ ਹੋ ਤਾਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲਾ ਉਹ ਕਾਗ਼ਜ਼ (ਬੇਦਾਵਾ) ਪਾੜ ਦਿਓ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ ਲਵੋ।" ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਾਵਾ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾੜ ਕੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ: "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਸਵਾਰ ਲਏ ਹਨ।"
- ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਸੇਵਾ: ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ (ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹੀ।
---
4. ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਧਾਮ
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ: ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸੀ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ: ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਝਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਤਾਣੀਆਂ ਸਨ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ: ਰੇਤ ਦਾ ਉੱਚਾ ਟਿੱਬਾ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ 'ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ: ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਾਤਣ ਸਾਹਿਬ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਠਹਿਰਾਅ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ।
---
5. ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ (Maghi Mela)
ਹਰ ਸਾਲ 1 ਮਾਘ (14-15 ਜਨਵਰੀ) ਨੂੰ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਅਮਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਖੇ 'ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
- ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ: ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ।
- ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ: ਇਹ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਡਾਂ, ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
---
6. ਆਰਥਿਕਤਾ: ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ (ਕਪਾਹ) ਦਾ ਗੜ੍ਹ
- ਕਾਟਨ ਬੈਲਟ (White Gold): ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪਾਹ ਬੈਲਟ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਰਮੇ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਕਈ ਕਾਟਨ ਜਿਨਿੰਗ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਮਿੱਲਾਂ ਹਨ।
- ਕਿੰਨੂ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ: ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਿੰਨੂਆਂ ਦੇ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ੀਡਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਫ਼ੀਡਰ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ) ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।