ਭੂਮਿਕਾ
ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ (Asa Di Var) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਚਾਨਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 462 ਤੋਂ 475 ਤੱਕ ਦਰਜ ਇਹ ਵਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ
- ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਲ 24 ਪਉੜੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
- ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰਜ ਕੀਤੇ (ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 44 ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਤੇ 15 ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਨ)।
- ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ-ਗਾਥਾ 'ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ' ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
'ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ' ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਟੁੰਡਾ ਅਸਰਾਜਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਨੇ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸਰਾਜੇ ਨੇ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਦੀ ਵਾਰ ਬੜੀ ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨੇਕੀ ਦੀ ਬਦੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ
1. ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ (ਸਭ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਲੋਕ)
ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ:
"ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥"
2. ਸੂਤਕ ਦੇ ਭਰਮ ਦਾ ਖੰਡਨ
ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਬੱਚਾ ਜਣਨ ਸਮੇਂ ਘਰ ਨੂੰ 'ਅਪਵਿੱਤਰ' (ਸੂਤਕ) ਮੰਨਣ ਦਾ ਭਰਮ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ:
"ਜੇ ਕਰਿ ਸੂਤਕੁ ਮੰਨੀਐ ਸਭ ਤੈ ਸੂਤਕੁ ਹੋਇ॥ ਗੋਹੇ ਅਤੈ ਲਕੜੀ ਅੰਦਰਿ ਕੀੜਾ ਹੋਇ॥"
ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਸੂਤਕ ਤਾਂ ਮਨ ਦਾ ਲੋਭ, ਜੀਭ ਦਾ ਝੂਠ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਾਇਆ ਰੂਪ ਤੱਕਣਾ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਚੁਗ਼ਲੀ ਹੈ:
"ਮਨ ਕਾ ਸੂਤਕੁ ਲੋਭੁ ਹੈ ਜਿਹਵਾ ਸੂਤਕੁ ਕੂੜੁ॥"
3. ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦਿਖਾਵੇ 'ਤੇ ਚੋਟ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੂਤ ਦੇ ਧਾਗੇ (ਜਨੇਊ) ਦੀ ਥਾਂ ਆਤਮਿਕ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ:
"ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ॥ ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ॥"
4. ਹਉਮੈ (ਅਹੰਕਾਰ) ਦੀ ਦੀਵਾਰ
ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
"ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ॥"
ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਛੰਤ (ਜੋ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ) ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬੜੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਮਾਣ, ਸੱਚਾਈ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (1970), ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਸਟੀਕ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (1955), ਸੰਜੀਵਨੀ ਟੀਕਾ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਜੱਗੀ (1985), ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਪਟਿਆਲਾ.