ਭੂਮਿਕਾ
ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (Baba Kharak Singh) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਧੜਕ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਕੱਦਵਾਰ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਡੋਲ ਇਰਾਦੇ, ਰੋਹਬਦਾਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' (The Uncrowned King of Punjab) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ
- ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੂਨ 1867 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਰਸੂਖ਼ਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1889 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
- ਬੇਅਥਾਹ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਕੌਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ
- 1920 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਬਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਪੰਥ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਹਿੰਸਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋਰਚੇ ਫ਼ਤਹਿ ਕੀਤੇ।
ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ (1921–1922) — ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ
ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ' ਸੀ:
- ਨਵੰਬਰ 1921 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈਆਂ।
- ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸੈਂਕੜੇ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।
- ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਡੋਲ ਵਿਰੋਧ ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਰੀਡਿੰਗ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਝੁਕ ਗਈ।
- 19 ਜਨਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਜ਼ਟਿਡ ਅਫ਼ਸਰ ਖ਼ੁਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪੀਆਂ।
- ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ 'ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ:
"First battle for India's freedom won. Congratulations!"
(ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ!)
ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ
ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਦਕ ਇੰਨਾ ਬੁਲੰਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸੂਲ 'ਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ:
- 1922 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜੇਲ੍ਹਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਟੋਪੀ ਪਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਲਾਹੁਣੀ ਪਵੇਗੀ।
- ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦਸਤਾਰ ਲਾਹੁਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣਗੇ।
- ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਛਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਨੰਗ-ਧੜੰਗ ਰਹੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਰਕਾਰੀ ਵਰਦੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣੀ ਪਈ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਜੀਵਨ
- 1922 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ।
- 1928 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਨਹਿਰੂ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
- 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੰਗਾ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
- 6 ਅਕਤੂਬਰ 1963 ਨੂੰ 96 ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਇਹ ਅਮਰ ਜਰਨੈਲ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਪ੍ਰੋ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ (1992), Encyclopaedia of Sikhism (Vol. II), Punjabi University Patiala.
- ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (1972), The Sikh Gurdwara Act, 1925, Amritsar.
- ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1978), The Akali Movement, Delhi: Macmillan.