ਭੂਮਿਕਾ
ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (Akal Takht Sahib) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵਉੱਚ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਤਖ਼ਤ ਹੈ। 'ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ' ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ 'ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ'। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਨਮੁੱਖ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ (ਪੀਰੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ, ਨਿਆਂ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਗਵਾਈ (ਮੀਰੀ) ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ
ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ (1606 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 1606 ਈਸਵੀ (ਸੰਮਤ 1663 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਢਾਂਚਾ (ਥੜ੍ਹਾ) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਰਾਜਗੀਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਥੜ੍ਹਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਬਲਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।
ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ:
- ਪੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ: ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ।
- ਮੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ: ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਅਤੇ ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੌਮ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ, ਸੰਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਰਿਆਦਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਵੱਲੋਂ ਬੀਰਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣਾ) ਸੁਣਵਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ (ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ) ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ:
- ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਕੱਠ: ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਗੁਰਮਤਾ: ਇੱਥੇ ਪੰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝੇ ਫ਼ੈਸਲੇ (ਗੁਰਮਤੇ) ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।
- ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਗਠਨ: ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਥਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ (ਧਾਰਮਿਕ ਸਜ਼ਾ) ਲਗਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ (ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ) ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਜਨਰਲ ਸ਼ੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਮੁੜ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।
ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ
ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ 'ਹੁਕਮਨਾਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1930), ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਟਿਆਲਾ: ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1965), ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), A History of the Sikhs, Oxford University Press.
- ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ (1998), The Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala.