ਭੂਮਿਕਾ
ਵਿਸਾਖੀ (Baisakhi ਜਾਂ Vaisakhi) ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਦਿਹਾੜਾ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸਾਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ (13 ਜਾਂ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਮੰਗ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਣਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਸੀਨਾ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ 'ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ' ਬਣਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਮਹੱਤਵ
- ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਖੇਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ (ਕਣਕ) ਪੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ-ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸੋਨਾ' ਉੱਗਿਆ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੀ ਹੂਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
- ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
"ਜੱਟਾ ਆਈ ਵਿਸਾਖੀ, ਓਏ ਕਣਕਾਂ ਦੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਰਾਖੀ!"
- ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਧਮਕ 'ਤੇ ਭੰਗੜੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲੇ ਚੌਲ ਤੇ ਖੀਰ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ (1699 ਈ.)
ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪਹਿਲੂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:
- 30 ਮਾਰਚ 1699 (ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 80,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਗਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੀਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
- ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸੂਰਬੀਰ (ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ)—ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਖਿੱਤਿਆਂ (ਲਾਹੌਰ, ਦਿੱਲੀ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ, ਦੁਆਰਕਾ, ਬਿਦਰ) ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਸਨ—ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ।
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ ਅਤੇ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ' ਥਾਪਿਆ। ਸਭ ਦੇ ਨਾਮ ਪਿੱਛੇ 'ਸਿੰਘ' ਸ਼ਬਦ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਕੋਹੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੂਜੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
"ਵਾਹ ਵਾਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ!"
- ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੇ ਚਿੜੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਬਾਜ਼ ਤੁੜਵਾਉਣ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਸਵਾ-ਸਵਾ ਲੱਖ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਦੁੱਤੀ ਕੌਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ (1919 ਈ.)
- 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਦਮਨ ਵਿਰੁੱਧ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੱਭਰੂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
- ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ 1,650 ਰਾਊਂਡ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
- ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਕਿੱਲ ਠੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਸੀ।
ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮੇਲੇ
ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ:
- ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ: ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਦੰਗਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਬੱਡੀ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1965), ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੋਮੇ (ਵਿਸਾਖੀ 1699), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), A History of the Sikhs: Vol. 1, Princeton.
- ਵੀ.ਐੱਨ. ਦੱਤਾ (1969), Jallianwala Bagh, Ludhiana: Lyall Book Depot.