ਭੂਮਿਕਾ
ਛੱਪੜਚਿਰੀ ਦਾ ਯੁੱਧ (12 ਮਈ 1710 ਈ.) ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਛੱਪੜਚਿਰੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ (ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਕਾਤਲ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਆਂ ਕੀਤਾ।
ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ
- 1704 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਘੋਰ ਪਾਪ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
- 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਨਗਾਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ (ਭਾਈ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ।
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਮਾਣਾ, ਘੁੜਾਮ, ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਹਿੰਦ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ।
ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਸੰਤੁਲਨ
12 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਮੋਹਾਲੀ ਨੇੜੇ ਛੱਪੜਚਿਰੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈਆਂ:
- ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ: ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫ਼ੌਜੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਜਹਾਦੀ ਸਨ।
- ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਝੇ ਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਅਣਖੀ ਕਿਸਾਨ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਥਾਹ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ।
ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਮਸਾਨ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ
- ਛੱਪੜਚਿਰੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਛੱਪੜਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ।
- ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਭਾੜੇ ਦੇ ਲੁਟੇਰੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।
- ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ "ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ" ਦੇ ਅਕਾਸ਼-ਗੁੰਜਾਊ ਜੈਕਾਰੇ ਲਾਏ।
- ਭਾਈ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਭਾਈ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਅੰਤ
ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ:
- ਭਾਈ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕੋ ਭਰਪੂਰ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ।
- ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮਰਦੇ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜ਼ਾਲਮ ਦੀਵਾਨ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
- ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ (14 ਮਈ 1710): ਛੱਪੜਚਿਰੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਪਹਿਲੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਉਦੈ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਖ਼ਲਿਸਗੜ੍ਹ (ਲੋਹਗੜ੍ਹ) ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
- ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ: ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਹੱਕ ਹਲਵਾਹਕ ਕਿਸਾਨਾਂ (ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ) ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਰਜ ਸਮਾਰਕ
ਛੱਪੜਚਿਰੀ ਵਿਖੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 'ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਰਜ' (Fateh Burj) ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 328 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਇਹ ਬੁਰਜ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਜੈ ਸਤੰਭ ਹੈ ਜੋ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1935), ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ (1891), History of the Panjab, Calcutta.
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), A History of the Sikhs (Vol. 1), Princeton.