ਭੂਮਿਕਾ
ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਯੁੱਧ (Battle of Muktsar), ਜਿਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਯੁੱਧ' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਸੰਗਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਧਾ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਇਸੇ ਰਣ-ਤੱਤੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਲਲਕਾਰ 'ਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਗਏ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਕੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 'ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ' ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ 'ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ' ਅਖਵਾਏ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਬੇਦਾਵੇ ਦੀ ਘਟਨਾ
- 1705 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ।
- ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ 40 ਸਿੰਘ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇਹ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਜਾਓ ਕਿ 'ਨਾ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ, ਨਾ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸਿੱਖ'। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ (ਬੇਦਾਵਾ) ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
- ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਝਬਾਲ ਦੀ ਦਲੇਰ ਬੀਬੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਆਏ ਹੋ ਤਾਂ ਚੂੜੀਆਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਘਰ ਬੈਠੋ, ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ!
- ਇਸ ਲਲਕਾਰ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦੀ ਜੰਗ
ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ (ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ) ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸਰੋਵਰ) ਪਹੁੰਚੇ:
- ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
- ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਿੱਲਤ ਸੀ। ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਹੀ ਇਕਲੌਤਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
- ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਛਲਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭਰਮ ਹੋਵੇ।
- ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਟਿੱਲੇ (ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਬੁਛਾੜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤ੍ਰਾਹ-ਤ੍ਰਾਹ ਕਰ ਉੱਠੀਆਂ।
ਪਿਆਸ ਕਾਰਨ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਭਾਜੜ
ਮਈ-ਜੂਨ ਦੀ ਕਹਿਰਵਾਨ ਗਰਮੀ, ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ਼-ਤੜਫ਼ ਕੇ ਮਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਟੁੱਟੀ ਗੰਢਣਾ ਅਤੇ 'ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ'
ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਏ:
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੜੇ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
- ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਮੰਗ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ?"
- ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਵਾਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਜੇ ਤੁੱਠੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲਾ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿਓ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ ਦਿਓ!"
- ਦਇਆ ਦੇ ਸਾਗਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਾਵਾ ਕੱਢ ਕੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ: "ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ 'ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ' ਹੋ!"
ਵਿਰਾਸਤ
- ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ 'ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ' ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
- ਹਰ ਸਾਲ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਮਾਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ (ਮਾਘੀ) ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਅਮਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ 'ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ' ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ (1843), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1975), ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), A History of the Sikhs, Princeton.