ਭੂਮਿਕਾ
ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ (Heer Ranjha) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਦਮੋਦਰ ਗੁਲਾਟੀ, ਮੁਕਬਲ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਗੁੱਜਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰੰਤੂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ 1766 ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ 'ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ' ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦਾ ਉਹ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਦਾਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ
ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (1722–1798) ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ:
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ ਵਿਖੇ ਮੌਲਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਪਾਸੋਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ (ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਰਹੇ)।
- ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਾਕਪਟਨ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ 1766 ਈਸਵੀ (1180 ਹਿਜਰੀ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਮਰ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ।
- ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ
- ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ: ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਮੌਜੂ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਦੋ ਰਾਂਝੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈਆਂ ਨੇ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ। ਰਾਂਝਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬੰਸਰੀ ਫੜ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਤੁਰਿਆ।
- ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ: ਰਾਂਝਾ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਝੰਗ ਸਿਆਲ ਦੇ ਪੱਤਣ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਹੀਰ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬੇੜੀ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਹੰਕਾਰੀ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀ ਮਲਕਾ ਹੀਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਸਦੀਵੀ ਇਸ਼ਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਮੱਝੀਆਂ ਦੀ ਚਰਾਈ: ਹੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਚੂਚਕ ਸਿਆਲ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਾਰਵਾਹਾ ਰਖਵਾ ਲਿਆ। ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਚਨਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਲਿਆਂ 'ਚ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ।
- ਕੈਦੋ ਦਾ ਧ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਖੇੜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ: ਹੀਰ ਦੇ ਲੰਗੜੇ ਚਾਚੇ ਕੈਦੋ ਨੇ ਇਸ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਚੂਚਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਜਕ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹੀਰ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੰਗਪੁਰ ਦੇ ਖੇੜਿਆਂ (ਸੈਦੇ ਖੇੜੇ) ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਪੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਜੋਗੀ ਦਾ ਭੇਸ (ਟਿੱਲਾ ਬਾਲਨਾਥ): ਹੀਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤੜਫ਼ਦੇ ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਜਿਹਲਮ ਸਥਿਤ ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਬਾਲਨਾਥ ਕੋਲੋਂ ਕੰਨ ਪੜਵਾਏ, ਜੋਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਸਮ ਰਮਾ ਕੇ ਜੋਗੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਰੰਗਪੁਰ ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਿਆ।
- ਸਹਿਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਤ੍ਰਾਸਦੀ: ਰੰਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਦੀ ਨਨਾਣ ਸਹਿਤੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਫੜੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕੋਟ ਕਬੂਲਾ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੀਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਾ ਢੋਂਗ ਰਚ ਕੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਲੱਡੂ ਖੁਆ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਵੀ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ:
- ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਮੀਰੀ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖੌਤਾਂ ਦਾ ਉਹ ਅਥਾਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
- ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼: ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਬਨਸਪਤੀ, ਪੰਛੀਆਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਜਾਤਾਂ-ਗੋਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਅਤਿ-ਬਾਰੀਕ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
- ਸਮਾਜਕ ਆਲੋਚਨਾ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਮੁੱਲਾਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖ਼ੋਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਪਖੰਡਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ।
ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੱਖ
ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆ (ਕੋਡ) ਦਿੱਤੀ ਹੈ:
- ਹੀਰ ਰੂਹ (ਆਤਮਾ) ਹੈ, ਰਾਂਝਾ ਸਰੀਰ (ਜਾਂ ਮੁਰਸ਼ਿਦ) ਹੈ, ਬਾਲਨਾਥ ਪੀਰ ਹੈ, ਕੈਦੋ ਸ਼ੈਤਾਨ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕਾਰ) ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੀਰ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ ਹਨ।
- ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪ੍ਰੇਮ (ਇਸ਼ਕ ਮਿਜ਼ਾਜੀ) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ (ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਰਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (1766), ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, 1963), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼।
- ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ (1972), A History of Punjabi Literature, Punjabi University Patiala.
- ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ (1927), The Spirit of Oriental Poetry, London: Kegan Paul.