ਭੂਮਿਕਾ
ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ (Indus River), ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ 'ਸਿੰਧ ਨਦੀ' ਜਾਂ 'ਅਬਾਸੀਨ' (ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਨਾਮ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ 'ਰਿਗਵੇਦ' ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਦੀ ਗਰਜਵੀਂ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੈਂਕੜੇ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਨੇ 'ਹਿੰਦੂ' ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ 'ਇੰਡੋਸ' (Indos) ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' ਅਤੇ 'ਇੰਡੀਆ' ਨਾਮ ਬਣੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦਰਿਆ (ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ, ਜਿਹਲਮ) ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਸਿੰਧੂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਦਗਮ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਯਾਤਰਾ
- ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ: ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਸੋਮਾ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਸੇਂਗੇ ਜ਼ਾਂਗਬੋ' (ਭਾਵ 'ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ') ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਲੱਦਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਵਹਾਅ: ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲੱਦਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਨਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
- ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਖੱਡਾਂ: ਇਹ ਕਾਰਾਕੁਰਮ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ (Gorge) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 4,500 ਤੋਂ 5,200 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਨੰਗਾ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਕੇ ਇਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ 'ਪੰਚਨਦ' ਦਾ ਮਹਾ-ਸੰਗਮ
ਜਦੋਂ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਅਟਕ (Attock) ਨੇੜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਬੁਲ ਨਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:
- ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਪੰਚਨਦ (Panjnad): ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਣਕੋਟ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਿਆ—ਜਿਹਲਮ, ਚਨਾਬ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ 'ਪੰਚਨਦ' ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਧੂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦਾ ਪਾਟ (ਚੌੜਾਈ) ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ (Indus Valley Civilization, 3300–1300 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ) ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ:
- ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ, ਹੜੱਪਾ, ਕੋਟ ਡਿਜੀ ਅਤੇ ਚਨਹੂਦੜੋ ਵਰਗੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਸਰੇ।
- ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪਾਹ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ, ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਨਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਇਸ਼ਨਾਨਘਰ ਬਣਾਏ।
ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸਮਝੌਤਾ (Indus Waters Treaty, 1960)
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ:
- 19 ਸਤੰਬਰ 1960 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸਮਝੌਤਾ' ਹੋਇਆ।
- ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ:
- ਪੂਰਬੀ ਦਰਿਆ (Eastern Rivers): ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।
- ਪੱਛਮੀ ਦਰਿਆ (Western Rivers): ਸਿੰਧੂ, ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਹੱਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ: ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ
ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ (ਸੱਖਰ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ) ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਠੱਠਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਿਕੋਣਾ ਡੈਲਟਾ (Indus Delta) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਐਲਿਸ ਅਲਬੀਨੀਆ (2008), Empires of the Indus: The Story of a River, W.W. Norton & Company.
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1962), ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ (1960), The Indus Waters Treaty 1960, Washington D.C.