ਜਲੰਧਰ (Jalandhar): ਦੋਆਬੇ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਰਾਸਤ
ਜਲੰਧਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਆਬਾ ਖ਼ਿੱਤੇ (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੇਤਰ) ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਨਅਤੀ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਹਾਭਾਰਤ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਦੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ (Sports Capital of India) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ, ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚਾਂ ਲਈ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ (ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ) ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੜ੍ਹ, ਚਮੜਾ ਸਨਅਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਅਤੇ 1875 ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੇਲੇ ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ।
---
1. ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪਿਛੋਕੜ
ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ:
- ਜਲੰਧਰ ਦੈਂਤ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ: ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੈਂਤ ਰਾਜਾ 'ਜਲੰਧਰ' ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਹ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਕੰਨਿਆ ਵ੍ਰਿੰਦਾ (ਤੁਲਸੀ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
- ਜਲ-ਧਾਰਾ (ਦਰਿਆਈ ਸਰੂਪ): ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 'ਜਲੰਧਰ' (ਜਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ) ਅਖਵਾਇਆ।
- ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ: ਗੋਰਖਨਾਥੀ ਨਾਥ-ਜੋਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧ ਸੰਤ 'ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ' ਦੀ ਤਪੋ-ਭੂਮੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਗਣਰਾਜ
ਜਲੰਧਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਖੇਤਰ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ (ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ) ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਚੰਦਰ ਨੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ ਸੀ। 7ਵੀਂ ਸਦੀ (635 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ (Hiuen Tsang) ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਧੀ ਮੱਠ ਅਤੇ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ।
---
2. ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ
- ਸਥਿਤੀ: ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ 31.3260° ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਰੇਖਾਂਸ਼ 75.5762° 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ-ਦੋਆਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 228 ਮੀਟਰ (748 ਫੁੱਟ) ਹੈ।
- ਹੱਦਾਂ: ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ), ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
- ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ: 2,632 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ।
- ਜਲਵਾਯੂ: ਉਪ-ਊਸ਼ਣਕੱਟੀਬੰਧੀ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਜਲਵਾਯੂ:
- ਗਰਮੀਆਂ: ਮਈ-ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 40°C ਤੋਂ 45°C ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਬਰਸਾਤ: ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦਰਮਿਆਨ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 700 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਸਰਦੀਆਂ: ਦਸੰਬਰ-ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 2°C ਤੋਂ 5°C ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਮਿੱਟੀ: ਸਤਲੁਜ-ਬਿਆਸ ਦੀ ਜਲੋਢ਼ (Alluvial) ਮਿੱਟੀ ਬੇਹੱਦ ਉਪਜਾਊ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਣਕ, ਝੋਨਾ, ਆਲੂ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਆਲੂ (Seed Potato) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
---
3. ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਕਾਲ
ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਜਲੰਧਰ ਲਾਹੌਰ ਸੂਬੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ) ਸੀ:
- ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1594 ਈ.): ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੂਹ 'ਗੰਗਸਰ' ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ (ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਾਣੀ ਲਿਖਵਾਈ) ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
- ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ (1635 ਈ.): ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫ਼ਤਹਿ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ 'ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ (ਬਸਤੀ ਸ਼ੇਖ)' ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।
- ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਵਡਭਾਗ ਸਿੰਘ: 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਨਾਸਿਰ ਅਲੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਤਾਂ 1757 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਜਲੰਧਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਨਾਸਿਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਫ਼ੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰੀਆ (ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ) ਮਿਸਲ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ, ਜਿਸਨੂੰ 1811 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।
---
4. ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ
ਜਲੰਧਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ:
- ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ (ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਰਾਸਤ): ਜਲੰਧਰ ਸਥਿਤ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ (ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਆਦਿ) ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਰੋਜ਼ਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
- ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ (1920ਵਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰ): ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਜਲੰਧਰ ਦੀਆਂ ਝੰਗੀਆ-ਕਿਸ਼ਨਪੁਰਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ।
- ਜੰਗ-ਏ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ): ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ 25 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ।
---
5. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ
- ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਿਰ: ਭਾਰਤ ਦੇ 51 ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਸਤੀ ਜੀ ਦਾ ਸੱਜਾ ਛਾਤੀ/ਅੰਗ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਮਾਲਿਨੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
- ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ (Harballabh Sangeet Sammelan): ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਿਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ 1875 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਹਰਿਵੱਲਭ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਉਤਸਵ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿਰੰਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੇਲਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਸਵ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖ਼ਾਨ, ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤ ਮਾਰਤੰਡ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
- ਬਾਬਾ ਸੋਢਲ ਮੰਦਿਰ: ਹਰ ਸਾਲ ਅਨੰਤ ਚੌਦਸ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਲਕ ਸੋਢਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
- ਇਮਾਮ ਨਾਸਿਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ: 800 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ): ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਸਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਯਾਦ ਕਾਇਮ ਹੈ।
- ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ (ਕੈਂਟ): 1947 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਿਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਰਚ, ਜਿਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਪੋਪ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
---
6. ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਧਾਨੀ (Sports Goods Manufacturing Hub)
ਜਲੰਧਰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਪੋਰਟਸ ਗੁਡਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਰਮਾਣ ਮੰਡੀ ਹੈ:
- ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁੱਢ: 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਾਰੀਗਰ ਜਲੰਧਰ ਆ ਵਸੇ ਅਤੇ 'ਬਸਤੀ ਨੌਂ', 'ਬਸਤੀ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦਾਂ' ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
- ਕ੍ਰਿਕਟ ਜਗਤ ਦੀ ਧੜਕਣ: ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ਾਂ—ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧੋਨੀ, ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ, ਸੌਰਵ ਗਾਂਗੁਲੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ ਗੇਲ—ਦੇ ਬੱਲੇ ਅਤੇ ਪੈਡ ਜਲੰਧਰ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਪਨੀਆਂ SG (Sanspareils Greenlands), BAS (Beat All Sports), BDM, ਅਤੇ CA ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਓਲੰਪਿਕ ਅਤੇ ਫੀਫਾ ਸਮਾਨ: ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹਾਕੀ ਸਟਿੱਕਾਂ, ਰਗਬੀ ਗੇਂਦਾਂ, ਫੁੱਟਬਾਲ (ਜੋ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ), ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦਸਤਾਨੇ ਅਤੇ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਉਪਕਰਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂ.ਕੇ., ਜਰਮਨੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸਮੇਤ 130 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
---
7. ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਾਜਧਾਨੀ
ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ: ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਅਖ਼ਬਾਰ—ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ, ਜਗ ਬਾਣੀ, ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ, ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ, ਅਕਾਲੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ—ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸਾਂ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਹਿਰੂ ਗਾਰਡਨ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
- ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ: ਡਾ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ 'ਅਜੀਤ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਮਿਆਰ ਦਿੱਤੇ।
- ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ (AIR): 1970ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਨਾਟਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ 'ਲਫ਼ਾਫ਼ੀ', 'ਏਹੋ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ'), ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
---
8. ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
- ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (NIT Jalandhar): ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਉੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ।
- ਕੰਨਿਆ ਮਹਾਂ ਵਿਦਿਆਲਾ (KMV - 1886 ਈ.): ਲਾਲਾ ਦੇਵਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ, ਜਿਸਨੇ ਨਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
- ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ (1918 ਈ.): ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮਵਰ ਕਾਲਜ, ਜਿੱਥੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ) ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਤੇ ਜੱਜ ਪੜ੍ਹੇ।
- ਲਿਆਲਪੁਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ: ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਆਲਪੁਰ (ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ) ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਰਜਨਾਂ ਓਲੰਪੀਅਨ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦਿੱਤੇ।
- ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (IKGPTU): ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਐਫੀਲੀਏਟਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਕਪੂਰਥਲਾ ਰੋਡ)।
---
9. ਆਵਾਜਾਈ, ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ
- ਚਮੜਾ ਉਦਯੋਗ (Leather Complex): ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਲੈਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਜੁੱਤੇ, ਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਠੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
- ਸਰਜੀਕਲ ਅਤੇ ਹੈਂਡ ਟੂਲਜ਼ ਉਦਯੋਗ: ਸਰਜੀਕਲ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੈਂਡ ਟੂਲਜ਼ (ਪਲਾਸ, ਰੈਂਚ ਆਦਿ) ਦਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੇਂਦਰ।
- ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਸੜਕ ਸੰਪਰਕ: ਦਿੱਲੀ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ (NH 44) 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ-ਕਟੜਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।
- ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ: ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੋਰਟਸ ਹੱਬ, ਬਰਲਟਨ ਪਾਰਕ ਸਪੋਰਟਸ ਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ।
---
ਸਿੱਟਾ
ਜਲੰਧਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰੈੱਸ, ਸੰਗੀਤ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਅਮਿੱਟ ਸ਼ਾਹ-ਰਗ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੋਰਟਸ ਕੈਪੀਟਲ ਤੱਕ ਦਾ ਇਸਦਾ ਸਫ਼ਰ ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਲਗਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ।