ਭੂਮਿਕਾ
ਲੋਹੜੀ (Lohri) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਠੰਢੀ ਠਾਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੋਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਤ (13 ਜਨਵਰੀ) ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲੋਹੜੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜਾਂ ਅਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧੂਣੀ (ਅੱਗ) ਬਾਲ਼ ਕੇ ਗੁੜ, ਤਿਲ, ਰਿਉੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਤਸਵ ਹੈ।
ਖਗੋਲੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਪਿਛੋਕੜ
- ਸਰਦ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ (Winter Solstice): ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਹੜੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ (ਮਾਘੀ) ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰਾਇਣ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
- ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਆਸ: ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਣਕਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੂਣੀ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ
ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ-ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੱਕੜਾਂ, ਛੱਲੀਆਂ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਅਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧੂਣੀ ਬਾਲ਼ੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਪਰਕਰਮਾ ਅਤੇ ਤਿਲ ਸੁੱਟਣਾ: ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਅੱਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿਲ, ਰਿਉੜੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲੇ (ਪੌਪਕੌਰਨ) ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
*"ਈਸ਼ਰ ਆ, ਦਲਿੱਦਰ ਜਾ!
ਦਲਿੱਦਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾ!"*
(ਭਾਵ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਿੱਧੀ-ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਵੇ ਅਤੇ ਆਲਸ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੇ ਰੋਗ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਣ)।
- ਖਾਣ-ਪੀਣ: ਅੱਗ ਸੇਕਦਿਆਂ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਰਿਉੜੀ, ਗੱਚਕ, ਭੁੱਜੀਆਂ ਮੂੰਗਫਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਲਚੌਲੀ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਖਾਣ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ' ਅਤੇ 'ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦੀ ਖੀਰ' (ਰੌਹ ਦੀ ਖੀਰ) ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ: "ਪੋਹ ਰਿੱਧੀ, ਮਾਘ ਖਾਧੀ!"
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਅਤੇ 'ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ' ਲੋਕ-ਗੀਤ
ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ:
- ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਨੇ ਦੋ ਗ਼ਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧੀਆਂ—ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ—ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ।
- ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਅੱਗ ਬਾਲ਼ ਕੇ, ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਦਾ ਬਾਪ ਬਣ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸੇਰ ਸ਼ੱਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਪਾਈ।
- ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੋਹੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ:
*"ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ! ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ ਹੋ!
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ! ਦੁੱਲੇ ਧੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋ!
ਸੇਰ ਸ਼ੱਕਰ ਪਾਈ ਹੋ! ਕੁੜੀ ਦਾ ਲਾਲ ਪਟਾਕਾ ਹੋ!
ਕੁੜੀ ਦਾ ਸਾਲੂ ਪਾਟਾ ਹੋ! ਸਾਲੂ ਕੌਣ ਸਮੇਟੇ ਹੋ!
ਦੇ ਮਾਈ ਲੋਹੜੀ, ਤੇਰੀ ਜੀਵੇ ਜੋੜੀ!"*
ਸਮਾਜਕ ਅਹਿਮੀਅਤ: ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਨਵ-ਵਿਆਹੇ
- ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਘਰ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਲੋਹੜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁੜ, ਮਠਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਢੋਲਕੀ 'ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀ: 'ਧੀਆਂ ਦੀ ਲੋਹੜੀ'
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਤਹਿਤ 'ਧੀਆਂ ਦੀ ਲੋਹੜੀ' ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਨਵਜੰਮੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਲੋਹੜੀ ਓਨੇ ਹੀ ਚਾਅ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ (1986), ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ: ਤਾਰੀਖ਼ ਤੇ ਲੋਕ-ਗਾਥਾ, ਲਾਹੌਰ।