ਭੂਮਿਕਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਕਣਕ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ-ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੇਸਾਖ਼ਤਾ ਨਾਚ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭੰਗੜਾ (ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ) ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ) ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂ.ਕੇ., ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਧਮਾਲਾਂ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭੰਗੜਾ: ਮਰਦਊ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ
ਭੰਗੜਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਜਦੋਂ ਸੋਨੇ ਰੰਗੀ ਕਣਕ ਪੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਵੇਚ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ 'ਤੇ ਨੱਚ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ 'ਭੰਗ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਭੰਗੜਾ' ਪਿਆ।
ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਅਤੇ ਤਾਲ
ਭੰਗੜਾ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ, ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ:
- ਢੋਲ (Dhol): ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਦਿਲ ਢੋਲ ਹੈ। ਢੋਲੀ ਵੱਲੋਂ ਡੱਗੇ ਅਤੇ ਛਮਕਾ ਨਾਲ ਵਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਲਾਂ (ਧਮਾਲ, ਕਹਿਰਵਾ, ਦਾਦਰਾ) 'ਤੇ ਨਾਚੇ ਕਦਮ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਲੋਕ-ਸਾਜ਼: ਚਿਮਟਾ, ਅਲਗੋਜ਼ੇ, ਤੂੰਬੀ, ਬੁਗਚੂ, ਕਾਟੋ ਅਤੇ ਸੱਪ (ਖੜਤਾਲ ਵਰਗਾ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਸਾਜ਼)।
- ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਐਕਸ਼ਨ ਤੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ: ਧਮਾਲ, ਮਿਰਜ਼ਾ, ਫੂਮਣੀਆਂ, ਛਿੱਕਾ, ਬੈਠਕਾਂ, ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਮਾਰਨਾ। ਨਾਚ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਨਾਚਾ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਜਾਂ ਤਿੰਨ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਪਿਰਾਮਿਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ (ਕਾਸਟਿਊਮ)
ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬੇਹੱਦ ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
- ਸਿਰ 'ਤੇ ਸ਼ਮਲੇ ਵਾਲੀ ਤੁਰਰੇਦਾਰ ਪੱਗ (ਦਸਤਾਰ)।
- ਗਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕੀਲਾ ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤਣੀਆਂ ਵਾਲੀ ਵਾਸਕਟ (ਕਾਟੜੀ)।
- ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਚਾਦਰਾ (ਲਹਿੰਗਾ ਰੂਪੀ)।
- ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਮਾਲ ਜੋ ਨਾਚ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧਾ: ਸੁਹੱਪਣ, ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ
ਜੇਕਰ ਭੰਗੜਾ ਮਰਦਊ ਬਲ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ, ਕੋਮਲਤਾ, ਨਖ਼ਰੇ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾੜੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦਾ ਜਾਦੂ
ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ:
- ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੋਹਰੀ ਤਾੜੀ ਦੀ ਤਾਲ 'ਤੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ (ਗੋਲੇ) ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਘੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਕੇ 'ਬੋਲੀ' ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਟੱਪੇ 'ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ 'ਹਾਈ ਸ਼ਾਵਾ!' ਕਹਿ ਕੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਔਰਤਾਂ ਢੋਲਕੀ ਅਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਥਾਪ 'ਤੇ ਵੀ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਓਰ-ਭਰਜਾਈ ਦੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ, ਸੱਸ-ਨੂੰਹ ਦਾ ਤਕਰਾਰ, ਨਣਦ-ਭਰਜਾਈ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਪੇਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਅਤੇ ਆਸ਼ਕ-ਮਾਸ਼ੂਕ ਦੇ ਰੁਮਾਂਸ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
'ਸਾਉਣ ਮਹੀਨਾ ਦਿਨ ਗਿੱਧੇ ਦੇ, ਸਭੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਨੱਚ ਨੱਚ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਹਿਲਾਈ, ਵੇਖਣ ਆਏ ਭਰਜਾਈਆਂ!'
'ਜੱਟੀ ਨੱਚੇ ਤਾਂ ਧਰਤ ਹਲੂਣੇ ਖਾਂਦੀ, ਜਿਉਂ ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਵੇ!'
ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ
ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਕਢਾਈ ਵਾਲੇ ਘੱਗਰੇ ਜਾਂ ਸਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ਼ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਜਾਂ ਬਾਗ਼।
- ਲੰਮੀ ਗੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਂਦਾ।
- ਗਹਿਣੇ: ਟਿੱਕਾ, ਨੱਥ, ਕੰਠਾ, ਪਿੱਪਲ-ਪੱਤੀਆਂ, ਚੂੜੀਆਂ, ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਣਕਦੀਆਂ ਪਾਂਜੇਬਾਂ (ਝਾਂਜਰਾਂ)।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ-ਨਾਚ
ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਨਾਚ:
- ਝੂਮਰ (ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦਾ ਨਾਚ): ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ, ਲਹਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਧੀਮੀ ਚਾਲ ਵਾਲਾ ਨਾਚ।
- ਲੁੱਡੀ: ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਤੇ ਮੋਢੇ ਮਟਕਾ ਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਚ।
- ਸੰਮੀ: ਪੋਠੋਹਾਰ ਅਤੇ ਝੰਗ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲਾ ਭਾਵੁਕ ਨਾਚ।
- ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ (ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ): ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਨਾਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿਮਟੇ, ਕਾਟੋ, ਗੱਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੂੰਬੇ ਵਜਾ ਕੇ ਲੰਮੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਜੁੱਲੀ: ਮੁਸਲਿਮ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਚ।
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ
1950ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਭਾਈ ਮਨੋਹਰ ਦੀਪਕ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ। 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਪੌਪ ਅਤੇ ਹਿਪ-ਹੌਪ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 'ਯੂ.ਕੇ. ਭੰਗੜਾ' (ਅਲਾਪ, ਹੀਰਾ ਗਰੁੱਪ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਫ਼ਰੀ, ਜੈਜ਼ੀ ਬੀ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੰਗੜਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।