ਭੂਮਿਕਾ
ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (Saka Nankana Sahib) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਨਿਹੱਥੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ (ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ
18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਂ ਪੈਣ 'ਤੇ ਇਹ ਮਹੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਐਸ਼ੋ-ਇਸ਼ਰਤ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਹੋ ਗਏ।
ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਦਨਾਮ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ 'ਤੇ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾੜੇ ਦੇ ਪਠਾਣ ਤੇ ਗੁੰਡੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ
1921 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਵਿੱਢਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 20 ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 150 ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਘ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜਥਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ:
- ਮਹੰਤ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ।
- ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
- ਜਦੋਂ ਕਈ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗੰਡਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਛਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
- ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਡ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਸਬੂਤ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੰਤ ਨੇ ਤੇਲ ਦੇ ਪੀਪੇ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ 86 ਸਿੰਘ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 130 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਪੰਥਕ ਰੋਹ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਸਾਕੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ 2,200 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਹਾਲਾਤ ਬੇਕਾਬੂ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ (SGPC) ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 3 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਸਦਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 1925 ਵਿੱਚ 'ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ' ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਜਮਹੂਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਸਥਾ (SGPC) ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਏ।
ਹਵਾਲੇ
- ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ (1921), ਭਿਆਨਕ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1965), Some Confidential Papers of the Akali Movement, SGPC Amritsar.
- Mohinder Singh (1978), The Akali Movement, Macmillan Company of India.