ਭੂਮਿਕਾ
ਸਾਰੰਗੀ (Sarangi) ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ 'ਸਿਰਤਾਜ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਲਾ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ—'ਸੌ ਰੰਗੀ' ਭਾਵ ਉਹ ਸਾਜ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੌ ਰੰਗ, ਸੌ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੰਗੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਅਤਿ-ਬਾਰੀਕ ਕੰਪਨ, ਹੇਕ, ਮੁਰਕੀ ਅਤੇ ਰੋਣੇ-ਧੋਣੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੂਬਹੂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗੀ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ-ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ
ਸਾਰੰਗੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਗੀਤਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਨਮੂਨਾ ਹੈ:
- ਕਾਇਆ (ਲੱਕੜ ਦਾ ਢਾਂਚਾ): ਸਾਰੰਗੀ ਕਿਸੇ ਜੋੜ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਸਗੋਂ ਤੁਣ (Red Cedar) ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ਮ (ਟਾਹਲੀ) ਦੀ ਇੱਕੋ ਪੱਕੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਤਰਾਸ਼ੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਤੋਂ ਢਾਈ ਫੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਛਾਤੀ (ਪੇਟ): ਇਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੋਖਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ (ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਖੱਲ) ਦਾ ਪਰਦਾ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੰਙ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਦੀ ਬਣੀ ਘੋੜੀ (Bridge) ਟਿਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਮੁੱਖ ਤਾਰਾਂ (ਗੱਟ): ਸਾਰੰਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਬੱਕਰੇ ਦੀਆਂ ਆਂਦਰਾਂ (Treated Gut) ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਾਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਧਾਤਵੀ ਖੜਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਜੀਵੰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਗਲੇ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।
- ਤਰਬਾਂ (ਗੂੰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ): ਮੁੱਖ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 30 ਤੋਂ 35 ਬਾਰੀਕ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਤਰਬਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਤਾਰ 'ਤੇ ਸੁਰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਰਬਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਆਪੇ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ (Sympathetic Resonance), ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਕਠਿਨ ਤਕਨੀਕ
ਸਾਰੰਗੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਸਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਾਜ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਵਾਇਲਨ ਜਾਂ ਸਿਤਾਰ) ਵਾਂਗ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਪੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
- ਵਾਦਕ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਹੁੰਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ (Cuticle/Root of nails) ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ 'ਤੇ ਛੁਹਾ ਕੇ ਸੁਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਿਆਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਹੁੰਆਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਖ਼ਾਚੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੂਛ ਦੇ ਅਸਲ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਭਾਰੀ ਕਮਾਨੀ (ਗਜ਼) ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰੋਜ਼ਿਨ (ਬਿਰੋਜ਼ਾ) ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ
- ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਧੜਕਣ: ਜਦੋਂ ਢਾਡੀ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਲੰਬੀ, ਦਰਦਨਾਕ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਰ ਦੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਕਿੱਸਾ-ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਾਜ਼: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ, ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸੱਸੀ ਜਾਂ ਪੀਲੂ ਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਹੇਕ ਨਾਲ ਨਾ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
- ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ: ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਾਰੰਗੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰੰਗੀ ਮਾਸਟਰ
- ਉਸਤਾਦ ਬੁੰਦੂ ਖ਼ਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖ਼ਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਸਾਬਰੀ ਖ਼ਾਨ (ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ)।
- ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਗ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦਿਲਬਰ ਦੇ ਸਾਰੰਗੀ ਮਾਸਟਰ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ।
ਹਵਾਲੇ
- ਜੋਏਪ ਬੋਰ (1987), The Voice of the Sarangi: An Illustrated History of Bowed Instruments in India, National Centre for the Performing Arts, Mumbai.
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2001), ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਮਿੱਤਰਾ (1973), Musical Instruments of India, Calcutta.