ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ: ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਅਕਾਲੀ ਤਖ਼ਤ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰਾਸਤ
ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਤਖ਼ਤ) ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਨਮੁਖ ਸਥਿਤ ਇਹ ਤਖ਼ਤ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ (Sikh Sovereignty) ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਕੌਮੀ ਅਣਖ, ਨਿਆਂ, ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਮੀਰੀ) ਦਾ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਹੈ।
---
1. ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ (1606 ਈਸਵੀ)
- ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਵਾਬ: ਮਈ 1606 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਤਵੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ: "ਪੂਰਨ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ।"
- 1606 ਵਿੱਚ ਨੀਂਹ: ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਾੜ ਸੁਦੀ ਪੰਚਮੀ ਸੰਮਤ 1663 (ਜੂਨ 1606) ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।
- ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰੀ: ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਬੂਤਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ 12 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਰਾਜਗੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ; ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਇਹ ਤਖ਼ਤ ਉਸਾਰਿਆ।
- ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ: ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੇਲ੍ਹੀ ਟੋਪੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਦਸਤਾਰ 'ਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ:
- ਮੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ: ਦੁਨੀਆਵੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਰਾਜਸੀ ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।
- ਪੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ: ਰੂਹਾਨੀ ਅਗਵਾਈ, ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।
---
2. ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼
ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਰਬਾਰ ਸਜਾਉਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ:
- ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਸੰਗਤਾਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਪਏ-ਪੈਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤਰ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਨੌਜਵਾਨ ਭੇਟ ਕਰਨ। 52 ਸੂਰਬੀਰ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੁਕੜੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਬਣੀ।
- ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਰ ਰਸ ਅਤੇ ਅਣਖ ਭਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੱਥਾ (ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਿਰਾਸੀ ਗਵੱਈਏ) ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਢੱਡ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ 'ਤੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਫੂਕਿਆ।
- ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਮਸ਼ਕਾਂ: ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ੌਹਰ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ।
---
3. ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਾ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ:
- ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ (Sarbat Khalsa): ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
- ਗੁਰਮਤਾ (Gurmata): ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਦੀ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਲਏ ਗਏ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ 'ਗੁਰਮਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਨਿੱਜੀ ਮਤਭੇਦ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਉਸ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। 1748 ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਹੀ ਤੈਅ ਹੋਈ ਸੀ।
- ਹੁਕਮਨਾਮਾ (Hukamnama): ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫ਼ਸੀਲ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਦੇਸ਼ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਰੱਬੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
---
4. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ
- ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ (1762 ਤੇ 1764): ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ (1757) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ (1764) ਨੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਤਲਬ ਕਰਕੇ ਇਮਲੀ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋੜੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਕਬੂਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਪੰਜ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ।
- ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ: ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ।