ਭੂਮਿਕਾ
ਤੀਆਂ (Teeyan ਜਾਂ Teeyan Teej Diyan) ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਧਿਆਣੀਆਂ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਡੀਕਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਸੂਨ ਰੁੱਤੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੜਕਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਘਿਰ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੌਂਧੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਿੱਪਲਾਂ ਅਤੇ ਬੋਹੜਾਂ ਹੇਠ ਪੀਂਘਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਣ-ਨੱਚਣ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।
ਪੇਕੇ ਘਰ ਆਉਣਾ ਅਤੇ 'ਸੰਧਾਰਾ'
- ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਪੇਕੇ ਘਰ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤ ਹੈ।
- ਤੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਸਹੁਰੇ ਘਰੋਂ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਸਹੁਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨੂੰਹ ਲਈ ਕੱਪੜੇ, ਮਠਿਆਈਆਂ, ਬਿਸਕੁਟ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 'ਮਹਿੰਦੀ' ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਸੰਧਾਰਾ' (Sandhara) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਣਾ: ਆਕਾਸ਼ ਛੂਹਣ ਦੀ ਉਮੰਗ
ਤੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀਂਘਾਂ ਹਨ:
- ਮੋਟੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਟਾਹਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪਟੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦੋ-ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਪੀਂਘ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ—ਇੱਕ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ 'ਹੁਲਾਰਾ' ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਪੀਂਘ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੀਂਘ ਝੂਟਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
*"ਪੀਂਘ ਹੁਲਾਰੇ ਲੈਂਦੀ, ਅੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਚੱਲੀ!
ਵੇਖੋ ਨੀਂ ਸਖੀਓ, ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ ਪੱਗ ਝੱਲੀ!"*
ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ
ਦੁਪਹਿਰ ਢਲਦਿਆਂ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਮਹਿੰਦੀ ਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਸਜਾ ਕੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਉੱਥੇ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਲਗਾਤਾਰ ਧਮਾਕੇਦਾਰ ਗਿੱਧਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਨਣਦ-ਜੇਠ ਦੀਆਂ ਛੇੜਾਂ ਅਤੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
*"ਸਾਉਣ ਵੀਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੇ, ਨੀਂ ਭਾਦੋਂ ਚੰਦਰੀ ਵਿਛੋੜਾ ਪਾਵੇ!
ਰਲ਼ ਆਓ ਨੀਂ ਸਹੇਲੀਓ, ਅੱਜ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਵੇ!"*
ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ: ਖੀਰ-ਪੂੜੇ
ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਵੇਲੇ ਘਰ-ਘਰ ਮਿੱਠੇ ਪੂੜੇ ਅਤੇ ਖੀਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਗੁੜ ਜਾਂ ਖੰਡ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆਟਾ ਘੋਲ਼ ਕੇ ਤਵੇ 'ਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੁਰਕੁਰੇ ਮਿੱਠੇ ਪੂੜੇ ਤਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਖੀਰ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਪੂੜੇ ਖਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸਵਾਦ ਹੈ।
ਤੀਆਂ ਦਾ ਭੋਗ (ਵਿਛੋੜਾ)
ਸਾਵਣ ਦੀ ਪੁੰਨਿਆ (ਰੱਖੜੀ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਕੁੜੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ 'ਬੱਲੋ' ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਭਾਦੋਂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਚੜ੍ਹਨ 'ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਮੁੜ ਸਾਵਣ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਦਿੱਲੀ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ (1961), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਦਿੱਲੀ।