ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਕੱਤਕ ਦੀ ਮੱਸਿਆ (ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪਰਤਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਗਮਨ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
'ਬੰਦੀ ਛੋੜ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: 'ਬੰਦੀਆਂ (ਕੈਦੀਆਂ) ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ'। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ 52 ਬੇਕਸੂਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।
ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਅਤੇ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ
ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ) ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੇ 52 ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਕੈਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰੱਬੀ ਫ਼ਕੀਰ ਹਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਿਮਾਰ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ: "ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ 52 ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜੇ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਮੈਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।"
ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ "ਜਿੰਨੇ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਚੋਗਾ ਫੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਸਕਣਗੇ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣਗੇ।" ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਰਜ਼ੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੋਗਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 52 ਲੰਮੀਆਂ ਕਲੀਆਂ (Tassels) ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਲੀ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਇਸੇ ਅਦੁੱਤੀ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ।
ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾ
ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਅਲੌਕਿਕ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਈ ਗਈ।
ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਅਜਿਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਦੀਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਵਤ ਬਣੀ:
"ਦਾਲ ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ!"
ਸਮਕਾਲੀ ਮਹੱਤਵ
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਗੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਾ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ।