ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਰੁਕਤੀ

ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' (5) ਅਤੇ 'ਆਬ' (ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦਰਿਆ) ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ 'ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'। ਇਹ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਿਆ — ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ — ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Indus River Basin) ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਿੱਤੇ ਨੂੰ 'ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਭੂਗੋਲਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖ਼ਿੱਤੇ ਨੂੰ 'ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ' (Pentapotamia) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਹੈ।

---

ਪੰਜੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਾ

1. ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ (Sutlej)

  • ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ: ਸ਼ਤੁਦਰੀ (Shutudri)
  • ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ: ਜ਼ਰਾਦਰੋਸ (Zaradros)
  • ਨਿਕਾਸ ਸਥਾਨ: ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਕਸ਼ਸਤਾਲ ਝੀਲ (ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 4,570 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ)
  • ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ: ਲਗਭਗ 1,450 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ)

ਸਤਲੁਜ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ ਦੱਰੇ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੰਨੌਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

  • ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਹੁਮੰਤਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ:
  • ਭਾਖੜਾ ਨੰਗਲ ਡੈਮ: ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਕਰੀਟ ਗਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮ (ਉਚਾਈ 226 ਮੀਟਰ)। ਇਸ ਦੀ ਝੀਲ ਨੂੰ 'ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਨੰਗਲ ਹਾਈਡਰੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਰੋਪੜ ਹੈੱਡਵਰਕਸ।
  • ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ:
  • ਸੰਨ 1809 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ' ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

---

2. ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ (Beas)

  • ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ: ਵਿਪਾਸਾ (Vipasa)
  • ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ: ਹਾਈਫਾਸਿਸ (Hyphasis)
  • ਨਿਕਾਸ ਸਥਾਨ: ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਨੇੜੇ 'ਬਿਆਸ ਕੁੰਡ' (3,960 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ)
  • ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ: ਲਗਭਗ 470 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

ਬਿਆਸ ਇਕਲੌਤਾ ਅਜਿਹਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

  • ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡੈਮ ਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ: ਤਲਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਪੌਂਗ ਡੈਮ (Pong Dam), ਜਿਸਦੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਝੀਲ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਾਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਸੰਗਮ (ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ): ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਰੱਖ (ਹਰੀਕੇ ਵੈਟਲੈਂਡ - ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟ) ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਲੱਭ 'ਇੰਡਸ ਰਿਵਰ ਡੌਲਫਿਨ' ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ: 326 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ (Alexander the Great) ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਜੇਤਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।

---

3. ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ (Ravi)

  • ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ: ਇਰਾਵਤੀ / ਪਰੁਸ਼ਣੀ (Iravati / Parushni)
  • ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ: ਹਾਈਡ੍ਰਾਓਟਿਸ (Hydraotes)
  • ਨਿਕਾਸ ਸਥਾਨ: ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੜਾ ਬੰਗਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਪਹਾੜੀਆਂ
  • ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ: ਲਗਭਗ 720 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

ਰਾਵੀ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

  • ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ: ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੇੜੇ ਬਣਿਆ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (ਜਿਸਨੂੰ ਥੀਨ ਡੈਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਬੈਰਾਜ।
  • ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ:
  • ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਵਰ੍ਹੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ।
  • ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
  • 31 ਦਸੰਬਰ 1929 ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਸੀ।

---

4. ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ (Chenab)

  • ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ: ਅਸਿਕਨੀ (Asikni) / ਚੰਦਰਭਾਗਾ (Chandrabhaga)
  • ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ: ਐਸੀਸੀਨਸ (Acesines)
  • ਨਿਕਾਸ ਸਥਾਨ: ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਾਹੌਲ-ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਰਾਲਾਚਾ ਲਾ ਦੱਰੇ ਨੇੜੇ ਚੰਦਰਾ ਅਤੇ ਭਾਗਾ ਨਾਮਕ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ (ਤਾਂਡੀ) ਤੋਂ
  • ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ: ਲਗਭਗ 960 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

ਚਨਾਬ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ, ਡੋਡਾ, ਰਾਮਬਨ ਅਤੇ ਰਿਆਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਖਨੂਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮੰਡੀ ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਅਤੇ ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

  • ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ: ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਿਆਸੀ ਵਿਖੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਚਨਾਬ ਰੇਲਵੇ ਬ੍ਰਿਜ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ ਹੈ (ਦਰਿਆ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ 359 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ, ਜੋ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ 35 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ)।
  • ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ:
  • ਚਨਾਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ — ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ, ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ ਅਤੇ ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ — ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ।
  • ਸੋਹਣੀ ਆਪਣੇ ਮਹੀਵਾਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕੱਚੇ ਘੜੇ 'ਤੇ ਚਨਾਬ ਦੀਆਂ ਬੇਕਾਬੂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠਿੱਲ੍ਹ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

'ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ, ਵੇਖ ਚਨਾਬ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ...'

---

5. ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ (Jhelum)

  • ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ: ਵਿਤਸਤਾ (Vitasta)
  • ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ: ਹਾਈਡਾਸਪਸ (Hydaspes)
  • ਨਿਕਾਸ ਸਥਾਨ: ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਅਨੰਤਨਾਗ ਨੇੜੇ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰੀਨਾਗ ਚਸ਼ਮਾ
  • ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ: ਲਗਭਗ 725 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

ਜੇਹਲਮ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੁਲਰ ਝੀਲ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ) ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ) ਰਾਹੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

  • ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਮੰਗਲਾ ਡੈਮ (Mangla Dam), ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
  • ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਧ (Battle of the Hydaspes):
  • 326 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜੇ ਪੋਰਸ (King Porus) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੋਰਸ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਿਡਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

---

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਦੁਆਬੇ (The Five Historic Doabs)

ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅਤਿਅੰਤ ਉਪਜਾਊ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ 'ਦੁਆਬਾ' (Doab) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਬਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ:

| ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਨਾਂ | ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਦਰਿਆ | ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ | | :--- | :--- | :--- | | ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ (ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ) | ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ | ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) | | ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ (ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ) | ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਵਿਚਕਾਰ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਲਾਹੌਰ, ਕਸੂਰ | | ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ | ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਵਿਚਕਾਰ | ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ, ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | | ਚੱਜ ਦੁਆਬ | ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ ਵਿਚਕਾਰ | ਗੁਜਰਾਤ, ਮੰਡੀ ਬਹਾਉੱਦੀਨ, ਸਰਗੋਧਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | | ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ | ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ (Indus) ਵਿਚਕਾਰ | ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ, ਅਟਕ, ਮੀਆਂਵਾਲੀ |

---

ਪੰਜਨਦ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਨਾਲ ਸੰਗਮ (Panjnad)

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜੇ ਦਰਿਆ ਅਖ਼ੀਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

  1. ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਝੰਗ ਨੇੜੇ ਤ੍ਰਿਮੂੰ ਵਿਖੇ ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  2. ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਅਹਿਮਦਪੁਰ ਸਿਆਲ ਨੇੜੇ ਚਨਾਬ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
  3. ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਸੰਗਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  4. ਅਲੀਪੁਰ ਨੇੜੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੋਲ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਨਦ (Panjnad) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  5. ਪੰਜਨਦ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਵਹਿ ਕੇ ਮਿਠਨਕੋਟ ਵਿਖੇ ਮਹਾਨ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ (Indus River) ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ।

---

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਜਲ ਸਮਝੌਤਾ 1960 (Indus Waters Treaty)

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਲਾਈਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਦਰਿਆਈ ਨਹਿਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ 19 ਸਤੰਬਰ 1960 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਹੇਠ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੰਧ ਜਲ ਸੰਧੀ (Indus Waters Treaty) 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ:

  • ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਪੂਰਬੀ ਦਰਿਆ:
  1. ਸਤਲੁਜ (Sutlej)
  2. ਬਿਆਸ (Beas)
  3. ਰਾਵੀ (Ravi)

(ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।)

  • ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਪੱਛਮੀ ਦਰਿਆ:
  1. ਚਨਾਬ (Chenab)
  2. ਜੇਹਲਮ (Jhelum)
  3. ਸਿੰਧ (Indus)

(ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਨ-ਆਫ਼-ਦਿ-ਰਿਵਰ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।)

---

ਆਰਥਿਕ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਮਹੱਤਵ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ 'ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ' (Breadbasket of India) ਬਣਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ:

  • ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ, ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ੀਡਰ, ਅੱਪਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਨਹਿਰ (UBDC), ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਨਹਿਰ, ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਫ਼ੀਡਰ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਉਪਜਾਊ ਜਲੌਢੀ ਮਿੱਟੀ (Alluvial Soil): ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਵਹਿ ਕੇ ਆਈ ਮਿੱਟੀ ਕਣਕ, ਝੋਨਾ, ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਬੰਪਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਿੱਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਸਮਕਾਲੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ: ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (ਬੁੱਢਾ ਨਾਲਾ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ), ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਡਿੱਗਦਾ ਪੱਧਰ, ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਜਲ ਵੰਡ ਵਿਵਾਦ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ।

---

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ

ਦਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੂਹ ਹਨ:

  • ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ (ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ) ਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ (ਬੇੜੀ) ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ:

'ਬੇੜੀ ਦਾ ਪੂਰ ਨਾ ਰਲਿਆ ਮੁੜ ਕੇ, ਝੱਬ ਲੰਘ ਲੈ ਪੱਤਣਾਂ 'ਤੇ...'

  • ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।