ਭੂਮਿਕਾ
ਮਾਝਾ (Majha) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਮੱਝ' ਜਾਂ 'ਮਾਂਝ' ਦਾ ਅਰਥ 'ਵਿਚਕਾਰਲਾ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ (ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਮਨਾ ਤੱਕ) ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਮਾਝਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ 'ਮਝੈਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬੇਬਾਕੀ, ਨਿਡਰਤਾ, ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਰੋਹਬ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੰਡ (1947)
- ਦਰਿਆਈ ਹੱਦਾਂ: ਮਾਝਾ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ (ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ) ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ' (ਬਿਆਸ + ਰਾਵੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- 1947 ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਵੰਡ: 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਲਾਈਨ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲਾਹੌਰ, ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਅਤੇ ਕਸੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ। ਇਸ ਵੰਡ ਨੇ ਮਾਝੇ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ
ਮਾਝੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਧੜਕਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਝੇ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਸਾਇਆ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 'ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ' ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼: ਮਾਝੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਖੜਕਾਈਆਂ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਮਾਝੇ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
- ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ: ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੋਵੇਂ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੋਂ 40 ਸਾਲ ਅਮਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਚੱਲਿਆ।
ਮਾਝੀ ਬੋਲੀ: ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ
ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ 'ਮਾਝੀ' ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ:
- ਮਾਝੀ ਨੂੰ 'ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ' (Standard Punjabi) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਇਸਦੀ ਸੁਰ (Tone) ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬੇਹੱਦ ਰਸੀਲੀ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: "ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੇ ਓ?", "ਕੀ ਕਰਦੇ ਓ?", "ਭਾਊ", "ਮੁੰਡਿਓ")।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ
ਮਾਝੇ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ:
- ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਸਾਕਾ (1919): ਜਿੱਥੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਮਝੈਲ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
- ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ (1921): ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਸਮੇਤ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
- ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ: ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੇ।
- ਕਿਰਸਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ: ਮਾਝੇ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ (1938) ਅਤੇ 2020 ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਰਡਰਾਂ 'ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ
- ਖਾਣ-ਪੀਣ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਕੁਲਚੇ, ਲੱਸੀ, ਮੱਛੀ, ਕਟਲਮੇ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਨੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
- ਖੇਡਾਂ: ਮਾਝੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਹਾਕੀ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਓਲੰਪੀਅਨ (ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1962), ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ (1972), History of the Punjab: Vol. III, Patiala.
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), A History of the Sikhs, Princeton University Press.