ਭੂਮਿਕਾ
ਗਿੱਧਾ (Giddha) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧੀ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਬਣ ਕੇ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭੰਗੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਰਦਾਨਾ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ, ਨਖ਼ਰੇ, ਹੁਲਾਸ, ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਦਰਪਣ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ; ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਤਾਲ ਹੀ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪਿਛੋਕੜ
- ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੜ੍ਹਾਂ: ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿੰਗ-ਡਾਂਸ (ਚੱਕਰ ਨਾਚ) ਨਾਲ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਨਾਰੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮੰਚ: ਰਵਾਇਤੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਅੰਦਰ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਗਿੱਧਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹਰ ਭੜਾਸ ਕੱਢ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਸੱਸ ਦਾ ਦਬਦਬਾ, ਜੇਠ-ਦਿਓਰ ਦੀਆਂ ਝਿੜਕਾਂ, ਪਰਦੇਸੀ ਢੋਲ ਦੀ ਯਾਦ, ਨਣਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਦਾ ਮੋਹ—ਸਭ ਕੁਝ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਾਖਿਆਤ ਮੂਰਤ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਘੱਗਰਾ (Ghaggar): ਚਮਕਦਾਰ ਸਾਟਨ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਘੱਗਰਾ, ਜੋ ਨੱਚਣ ਵੇਲੇ ਮੋਰ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
- ਕਮੀਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਹੀਆਂ: ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕੁਰਤੀ।
- ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ (Saggi Phul): ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜੂੜੇ ਉੱਤੇ ਸਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਗੁੰਬਦ-ਨੁਮਾ ਗਹਿਣਾ।
- ਫੁਲਕਾਰੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੱਥੀਂ ਕੱਢੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਬਾਗ਼ ਜਾਂ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦਾ ਦੁਪੱਟਾ।
- ਪਰਾਂਦਾ: ਲੰਮੀਆਂ ਗੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਲਾਲ, ਹਰਾ ਜਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਫੁੰਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰਾਂਦਾ ਜੋ ਲੱਕ ਨਾਲ ਝੂਲਦਾ ਹੈ।
- ਗਹਿਣੇ: ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਹਾਰ ਤੇ ਗੁਲੂਬੰਦ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਕਦੀਆਂ ਲਾਲ ਚੂੜੀਆਂ।
ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਪਿੜ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ
ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬੇਹੱਦ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
- ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਘੇਰੇ (ਪਿੜ) ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਛੋਟੀ ਢੋਲਕੀ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
- ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਹੇਕ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ:
*"ਸਾਉਣ ਮਹੀਨਾ ਦਿਨ ਗਿੱਧੇ ਦੇ, ਸਭੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਆਈਆਂ!
ਨੱਚ-ਨੱਚ ਕੇ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਹਿਲਾ ਦੋ, ਰੱਬ ਨੇ ਰੌਣਕਾਂ ਲਾਈਆਂ!"*
- ਜਦੋਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤੁਕ (ਤੋੜਾ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਘੇਰਾ ਇੱਕੋ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡੀਆਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਂਗ (ਨਕਲਾਂ) ਉਤਾਰਨਾ
ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਹੈ 'ਸਾਂਗ ਉਤਾਰਨਾ':
- ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੀ ਸੱਸ, ਸ਼ਰਾਬੀ ਜੱਟ, ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਬਾਬੂ, ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਪੰਡਾਲ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ
- ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪੇਕੇ ਆਈਆਂ ਧੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਪਿੱਪਲਾਂ-ਬਰੋਟਿਆਂ ਹੇਠ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ 'ਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ' ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਧੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਦਿੱਲੀ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ (1961), ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।