ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (Gurdaspur): ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ, ਕਲਾਨੌਰ ਅਕਬਰ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਅਤਿ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਗੁਰੀਆ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ' ਪਿਆ।

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੋੜਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹ ਰਹੀ ਹੈ। 1715 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਥੇ 'ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ' ਵਿੱਚ 8 ਮਹੀਨੇ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘੇਰਾ ਝੱਲਿਆ। 1556 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿਖੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ 'ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਅਕਬਰੀ' 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਟਾਲਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ) ਅਤੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਂਘੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ (ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ) ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ।

---

1. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘੇਰਾ (1715 ਈ.)

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ 'ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ' ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ:

  • ਅਪ੍ਰੈਲ 1715 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਜਰਨੈਲ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਿਆ।
  • 8 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਰਸਦ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
  • 7 ਦਸੰਬਰ 1715 ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਮੇਤ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ।

---

2. ਕਲਾਨੌਰ: ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ (1556 ਈ.)

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਸਬਾ ਕਲਾਨੌਰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸੀ ਕੇਂਦਰ ਸੀ:

  • 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1556 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ 13 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿਖੇ ਸੀ।
  • ਉਸਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਬੂਤਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਅਕਬਰੀ (Takht-e-Akbari) ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਅਧੀਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਹੈ।

---

3. ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਂਘਾ

  • ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ: ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ' ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚੋਲਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
  • ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰੀਡੋਰ: 2019 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲਾਂਘਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿਨਾਂ ਵੀਜ਼ੇ ਦੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

---

4. ਬਟਾਲਾ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਢਲਾਈ ਉਦਯੋਗ

  • ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ (ਬਟਾਲਾ): ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ 1487 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਫਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 'ਬਾਬੇ ਦਾ ਵਿਆਹ' ਪੁਰਬ ਬੜੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਚਲ ਸਾਹਿਬ: ਬਟਾਲਾ ਨੇੜੇ ਅਚਲ ਵਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੋਰਖਨਾਥੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 'ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
  • ਬਟਾਲੇ ਦਾ ਫਾਊਂਡਰੀ ਉਦਯੋਗ: ਬਟਾਲਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਆਇਰਨ (ਢਲਾਈ ਲੋਹਾ), ਖ਼ਰਾਦ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।