ਭੂਮਿਕਾ
ਮਾਘੀ (Maghi) ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ 'ਮਾਘ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ (ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਿਹਾੜਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ, ਪਛਤਾਵੇ, ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ 'ਬੇਦਾਵਾ' ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਅਮਰ ਜਾਮ ਪੀਤਾ ਸੀ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਵਾ
- 1704 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਉਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਜਾਵੋ ਕਿ "ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੱਖ ਹਾਂ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ (ਜਿਸਨੂੰ 'ਬੇਦਾਵਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਲਲਕਾਰ
- ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ: "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਛੁਪਾਉਣ ਆ ਗਏ ਹੋ? ਚੂੜੀਆਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਘਰ ਬੈਠੋ, ਅਸੀਂ ਲੜਨ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ!"
- ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ ਦੀ ਦਲੇਰ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ (ਮਾਈ ਭਾਗ ਕੌਰ) ਨੇ ਮਰਦਾਨਾ ਬਾਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੇਜ਼ਾ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ।
- ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਹ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਜੰਗ (1705 ਈ.)
- ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
- ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਢਾਬ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਵਣਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਦਰੇ ਫੈਲਾ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਭਰਮ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਤੰਬੂ ਲਾਈ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ।
- ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਢਾਬ ਵੱਲ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਝਪਟ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤੇ। ਟਿੱਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
- ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ।
ਟੁੱਟੀ ਗੰਢਣਾ: ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ
ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੈਦਾਨੇ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਸੀਸ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਚਿਹਰੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤੇ:
- ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਵਾਸ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮਾਂ 'ਤੇ ਸਨ।
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ! ਮੰਗ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗਣਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਵੀਰਤਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ!"
- ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਜੇ ਤੁੱਠੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲਾ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿਓ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ ਲਵੋ!"
- ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾੜ ਕੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਚਾਲੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ 'ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ' (ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।
- ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ) ਪੈ ਗਿਆ।
ਮਾਘੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੋੜ ਮੇਲਾ
- ਹਰ ਸਾਲ 14 ਜਨਵਰੀ (ਮਾਘੀ) ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ ਹਨ।
- ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1930), ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (ਮੁਕਤਸਰ ਇੰਦਰਾਜ), ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1967), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ (1976), ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ, ਕਲਮ ਮੰਦਿਰ, ਪਟਿਆਲਾ।