ਭੂਮਿਕਾ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ (1929–2006 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਉਹ ਸਿਰਮੌਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਬੜੇ ਅਦਬ ਨਾਲ 'ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ' (The Nightingale of Punjab) ਆਖਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਮਖ਼ਮਲੀ, ਸੰਜੀਦਾ ਅਤੇ ਰੂਹ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਧੀਆਂ ਦੇ ਹਾਸੇ, ਹੰਝੂ, ਵਿਛੋੜੇ, ਸੁਹਾਗ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਣਮੱਤੀ ਸੁਫ਼ੀਆਨਾ ਰਾਣੀ ਸਨ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ
- ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਨਵੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਵੀ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੀ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਤਾਦ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਮਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।
- ਅਗਸਤ 1943 ਵਿੱਚ (ਕੇਵਲ 13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ) ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋ ਗਈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਨਾਲ ਅਮਰ ਜੋੜੀ
- ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ 'ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਰਲ਼ ਬੈਠੀਆਂ ਨੀ ਮਾਏ' ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਹੈ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਲੱਠੇ ਦੀ ਚਾਦਰ', 'ਸੁਹਾਗ' ਅਤੇ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਹਨ।
1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਪਲੇਅਬੈਕ
- 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਚਲੇ ਗਏ।
- ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੈਦਰ, ਖ਼ਯਾਮ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਾਦ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਹੇਠ ਗਾਇਆ।
- ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ਹੀਦ (1948) ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਾਇਆ 'ਬਦਨਾਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ ਮੁਹੱਬਤ ਕਾ ਫ਼ਸਾਨਾ' ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
- ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੰਬਈ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਆ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ।
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਸਦਾਬਹਾਰ ਗੀਤ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਵਾਏ:
- ਲੱਠੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਉੱਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਢੋਲਣਾ
- ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਰਲ਼ ਬੈਠੀਆਂ
- ਇਕ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਕਾਸ਼ਨੀ (ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦਾ ਗੀਤ)
- ਸੜਕੇ ਸੜਕੇ ਜਾਂਦੀਏ ਮੁਟਿਆਰੇ ਨੀ ਕੰਡਾ ਚੁਭਾ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਬਾਂਕੀਏ
- ਜੁੱਤੀ ਕਸੂਰੀ ਰੇਰੀ ਨਾ ਪੂਰੀ ਹਾਏ ਰੱਬਾ ਵੇ ਸੰਹੁ ਨੇ ਤੋਰੀ
- ਸੁੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਜੜਿਆ
- ਨੀ ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼
- ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਦਾਂ
ਸਾਹਿਤਕ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣਾ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ 'ਇਕ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਕਾਸ਼ਨੀ' ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਦਕਾ ਹੀ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
- ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (2006) – ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ।
- ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (1984)।
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ 'ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੰਗਰ' ਸਨਮਾਨ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
- ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ 14 ਜੂਨ 2006 ਨੂੰ ਨਿਊ ਜਰਸੀ (ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 76 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਡੋਲੀ ਗੁਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਦੋਹਤੀ ਸੁਨੈਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2007), ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਾਧਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ (1984), ਸਾਈਟੇਸ਼ਨ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡੋਲੀ ਗੁਲੇਰੀਆ (2008), ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ, ਦਿੱਲੀ.