ਭੂਮਿਕਾ
ਢੱਡ (Dhad) ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਅਮਰ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਥਾਪ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਖ, ਗ਼ੈਰਤ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਜ਼ ਡਮਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸਦੀ ਬਣਤਰ, ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤਾਲ-ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਮੇਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰਸ਼ਲ ਪਰੰਪਰਾ (ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ) ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼
ਢੱਡ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਡਮਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- 1606 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਰ-ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਸੱਦਿਆ।
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ 'ਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
- ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਟੁੱਟ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ
ਢੱਡ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਲੱਕੜ ਦਾ ਖੋਲ (ਕਾਇਆ): ਢੱਡ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਪੱਕੀ ਟਾਹਲੀ (ਸ਼ੀਸ਼ਮ), ਅੰਬ ਜਾਂ ਖੈਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 10 ਤੋਂ 12 ਇੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰੇ ਚੌੜੇ (ਕਟੋਰੇ ਵਰਗੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪਤਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਕਮਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੁੜੇ (ਖੱਲ): ਢੱਡ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਮੂੰਹਾਂ 'ਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਬੱਚੇ (ਲੇਲੇ) ਦੀ ਅਤਿ-ਬਾਰੀਕ ਖੱਲ ਮੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੱਲ ਇੰਨੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹਲਕੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਵੀ ਤੀਬਰ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਬੱਧੀਆਂ (ਤੰਦਾਂ): ਦੋਵਾਂ ਪੁੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕ ਤੰਦਾਂ (ਬੱਧੀਆਂ) ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਛੱਲਾ (ਕੜਾ) ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ (ਟਿਊਨ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ
ਢੱਡ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਮੰਗਦਾ ਹੈ:
- ਵਾਦਕ ਢੱਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਬੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
- ਬੱਧੀਆਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਢੱਡ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ 'ਗਮਕ' ਅਤੇ ਧੜਕਣ ਵਾਲੀ ਲਚਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ) ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪੁੜੇ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਥਾਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
- ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਦੋ ਢੱਡ ਵਾਦਕ, ਇੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ (ਜੋ ਮੁੱਖ ਸੁਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ (ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ)।
- ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਜਦੋਂ ਢੱਡ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਤਾਲ 'ਤੇ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਢੱਡ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਹਸਤੀਆਂ
- ਭਾਈ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੌਂਕੀ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰਾ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ (ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ), ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦਿਲਬਰ ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਢੱਡ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ)।