ਭੂਮਿਕਾ
ਗਤਕਾ (Gatka) ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਅਣਖ, ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ (Martial Art) ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਲਤਾੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੂਲਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗਤਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਅਤੇ 'ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ' ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦੇਣ
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ):
- 1606 ਵਿੱਚ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੁਣ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ (ਸ਼ਸਤਰ) ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ (ਗਤਕਾ) ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ।
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ:
- ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜ ਕੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ 'ਕ੍ਰਿਪਾਨ' (ਸ਼ਸਤਰ) ਪਹਿਨਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- 1701 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਤਿਉਹਾਰ 'ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ' ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗਤਕੇ ਦੇ ਜੰਗੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਪਰਖਦੀਆਂ ਸਨ।
ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਔਜ਼ਾਰ
- 'ਗਤਕਾ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਗਦਾ' ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ 'ਕਾਠੀ/ਸੋਟੀ' ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਅਸਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਸੋਟੀ (ਗਤਕਾ): 3 ਤੋਂ 3.5 ਫੁੱਟ ਲੰਬੀ ਪੱਕੀ ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਸੀਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਛੜੀ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਦਸਤਾਨਾ (ਮੁੱਠ) ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਫ਼ਰੀ (Phari): ਚਮੜੇ ਦੀ ਬਣੀ ਲਗਭਗ 9 ਇੰਚ ਵਿਆਸ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਢਾਲ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਰੂੰ ਜਾਂ ਕਪਾਹ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਗਤਕੇ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ
ਗਤਕੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬੜੇ ਸਖ਼ਤ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ:
- ਪੈਂਤੜਾ (Pantra): ਗਤਕੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 'ਪੈਂਤੜਾ' ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਰ-ਕਦਮੀ ਚਾਲ (Footwork) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ 360 ਡਿਗਰੀ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਚੋਟ ਅਤੇ ਰੋਕ: ਵਿਰੋਧੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ (ਚੋਟ) ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਢਾਲ ਜਾਂ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ।
- ਦੋ-ਹੱਥੀ ਗਤਕਾ: ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੋਟੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਈ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ।
ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਸਤਰ
ਸੋਟੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯੋਧੇ ਅਸਲ ਧਾਤਵੀ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ:
- ਤੇਗ਼ (ਤਲਵਾਰ), ਖ਼ੰਡਾ (ਦੋ-ਧਾਰਾ ਖ਼ੰਡਾ), ਕਟਾਰ, ਬਾਘ-ਨੱਖਾ, ਚੱਕਰ (ਸਿਰ 'ਤੇ ਦਮਾਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਟੀਲ ਦਾ ਧਾਰਦਾਰ ਹਥਿਆਰ), ਨੇਜ਼ਾ (ਬਰਛਾ), ਅਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ।
ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ
ਗਤਕੇ ਦੀ ਅਸਲ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ:
- ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਨੀਲੇ ਬਾਣਿਆਂ, ਉੱਚੇ ਦਮਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ, ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗਤਕੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਲੌਕਿਕ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਡ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ
- ਅੱਜ ਗਤਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੇਡ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
- 'ਗਤਕਾ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਮਜ਼' (National Games) ਅਤੇ 'ਖੇਲੋ ਇੰਡੀਆ ਯੂਥ ਗੇਮਜ਼' ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਖੇਡ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1930), ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (ਗਤਕਾ ਇੰਦਰਾਜ), ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (2012), ਸਿੱਖ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗਤਕਾ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਨਿਦਾਰ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ (2008), In the Master's Presence: The Sikhs of Hazoor Sahib, London.