ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ: ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਅਮਰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਅਲੌਕਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਅਣਖ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਗਈ। 40 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ: "ਚਿੜੀਆਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਬਾਜ ਤੁੜਾਊਂ, ਤਬੈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਕਹਾਊਂ॥"
---
1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚਮਕੌਰ ਤੱਕ
ਮਈ 1704 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1704 ਤੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:
- ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦਾ ਸਾਕਾ: ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਕਰਕੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹ ਗਿਆ।
- ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚਣਾ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ 21 ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਚੌਧਰੀ ਬੁੱਧੀ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ 'ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ' ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
---
2. ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਜੰਗੀ ਮੋਰਚਾ
22 ਦਸੰਬਰ 1704 (8 ਪੋਹ) ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਲੱਖਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ:
- ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਬਣਾ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਗਏ।
- ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਕਲਾ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬੁਰਜਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅਚੂਕ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਹਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਤ ਖ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਮੁਗ਼ਲ ਜਰਨੈਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਢੇਰ ਹੋ ਗਏ।
---
3. ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
- ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਤਾਂ 17 ਸਾਲਾ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਸਜਾਏ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਨੇਜ਼ਾ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ।
- ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੇਖ ਕੇ 14 ਸਾਲਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਜੰਗ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ: ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ:
"ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਅਮਾਨਤ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।"
---
4. ਗੁਰਮਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼
ਰਾਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਾਕੀ ਬਚੇ:
- ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੰਥਕ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤੇ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ। ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਕਲਗੀ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਚੋਗਾ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਉੱਚੇ ਬੁਰਜ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਲਲਕਾਰਿਆ: "ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਫੜ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਫੜ ਲਵੋ!" ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਕਲ ਗਏ।
---
5. ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਹੱਤਵ
ਕਵੀ ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖ਼ਾਂ ਜੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਮ 'ਗੰਜ-ਏ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
ਕਹਾਂ ਗੰਗੋ ਜਮਨ ਕਾਤੀਰ ਔਰ ਕਹਾਂ ਯੇਹ ਚਮਕੌਰ,
ਜ਼ਿਮੀਂ ਪੇ ਆਸਮਾਂ ਕਾ ਰੂਪ ਹੈ ਯੇਹ ਚਮਕੌਰ!
ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਵਿਖੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' (ਜਿੱਤ ਦਾ ਪੱਤਰ) ਲਿਖ ਕੇ ਲਲਕਾਰਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਕਸਮਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਜਦਕਿ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।