ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ: ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਅਮਰ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸੱਤ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਮਾਸੂਮ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
---
1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ
ਦਸੰਬਰ 1704 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:
- ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ: ਸਰਸਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਏ।
- ਗੰਗੂ ਰਸੋਈਏ ਦਾ ਧੋਖਾ: ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ (ਨੇੜੇ ਮੋਰਿੰਡਾ) ਲੈ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਮੋਹਰਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਗੰਗੂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਡੋਲ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਧਨ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਜਾਨੀ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਮਾਨੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
---
2. ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ
ਮੋਰਿੰਡੇ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਪੋਹ ਦੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ 'ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ' ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਰਫ਼ੀਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ:
- ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ: ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਬਦਲੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
---
3. ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਅਡੋਲ ਜਵਾਬ
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭਰੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:
- ਜੈਕਾਰਾ: ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਰਜਵੇਂ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ:
"ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ!"
- ਦੀਵਾਨ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਦਾ ਭੜਕਾਉਣਾ: ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਸੱਪ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸੱਪ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ 'ਤੇ ਤਰਸ ਨਾ ਕਰੋ।"
- ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ 'ਹਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ': ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਵੈਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ।"
- ਕਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ਤਵਾ: ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਹਰ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਤਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਨ ਦਾ ਫ਼ਤਵਾ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
---
4. ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣੇ ਜਾਣਾ (13 ਪੋਹ / 26 ਦਸੰਬਰ 1704)
ਸ਼ਾਹੀ ਜੱਲਾਦ ਸ਼ਾਸ਼ਲ ਬੇਗ਼ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ਼ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕੰਧ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਆਈ ਤਾਂ ਕੰਧ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਕੀਤਾ।
---
5. ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ
ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ:
- ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਧਨਾਢ ਵਪਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਚੌਧਰੀ ਅੱਤਾ ਕੋਲੋਂ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਮੰਗੀ। ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਕੇ ਵਿਛਾਈਆਂ ਜਾਣ।
- ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਵੇਚ ਕੇ 7,800 ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ 4 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।
---
6. ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ 'ਵੀਰ ਬਾਲ ਦਿਵਸ'
ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖ਼ਾਂ ਜੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਮਰ ਮਰਸੀਏ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ:
ਬਸ ਏਕ ਹਿੰਦ ਮੇਂ ਤੀਰਥ ਹੈ ਯਾਤਰਾ ਕੇ ਲੀਏ,
ਕਟਾਏ ਬਾਪ ਨੇ ਬੱਚੇ ਜਹਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਕੇ ਲੀਏ!
ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਮੌਤ 'ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਖੜਕਾ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਸਾਲ 26 ਤੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।