ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰੋ

ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (1722-1798) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ "ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ" 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਅਮਰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹੈ।

ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਕਬੂਲ ਅਤੇ ਅਮਰ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾ ਹੈ। 1766 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 'ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ 'ਕੁਰਆਨ' ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਲੰਧਰ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ ਤ੍ਰਿਗਰਤ) ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਆਬਾ ਖ਼ਿੱਤੇ (ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਪਾਰਕ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ 51 ਸ਼ਕਤੀਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਿਰ, 1875 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ 'ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ', ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨਾਂ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ), ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 'ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ', ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ (Sports Goods Manufacturing Hub) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਸੰਗਰੂਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। 1827 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਨਾਸਰ ਬਾਗ਼ (ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ), ਦੀਵਾਨ ਖ਼ਾਨਾ, ਸ਼ਾਹੀ ਘੰਟਾ ਘਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਅਕਾਲ ਕਾਲਜ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ (ਸੁਨਾਮ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੰਗਰੂਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ-ਮਾਝਾ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। 14ਵੀਂ ਸਦੀ (1360 ਈ.) ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਨੀਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ) ਦੀ ਗਵਾਹ ਧਰਤੀ, 1897 ਦੇ ਬਹਾਦਰ 21 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵੈੱਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਬੀਟਿੰਗ ਰੀਟਰੀਟ ਰਸਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਆਬਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਾੜੀ-ਨੁਮਾ (ਕੰਢੀ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲਗਭਗ 85% ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੱਕੜ ਦੀ ਜੜਾਊ ਕਲਾ (Wooden Inlay Craft), ਕਿੰਨੂ ਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ (Citrus Capital), ਢੋਲਬਾਹਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੱਭਿਅਤਾ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਰਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬੋਦਲਾਂ), ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਨਗਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਮਾਹੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਅਤਿ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਗੁਰੀਆ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਧਰਤੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ 8 ਮਹੀਨੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘੇਰੇ 'ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ' (1715 ਈ.), 1556 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਕਲਾਨੌਰ (ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਅਕਬਰੀ), ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਟਾਲਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ), ਸ੍ਰੀ ਅਚਲ ਸਾਹਿਬ (ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਗੋਸਟਿ ਰਚੀ ਗਈ), ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਂਘੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਬਠਿੰਡਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ-ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਡੈਬ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 'ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਬਠਿੰਡਾ' ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 1240 ਈ. ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ - ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ'), ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਇਲ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ (HMEL), ਏਮਜ਼ (AIIMS) ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਠਿੰਡਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਧੁਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਟਿਆਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 1763 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ (ਫੂਲਕੀਆ ਖ਼ਾਨਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਪੈਲੇਸ (ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ), ਅਤੇ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼ ਵਰਗੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ਾਹਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ', ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਗ, ਰਵਾਇਤੀ ਫੁਲਕਾਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ, ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਜੁੱਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1962), ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ (NIS) ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਅਮਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ 'ਪਰੁਸ਼ਣੀ' (Parushni) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ 'ਇਰਾਵਤੀ' (Iravati) ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਦਸਰਾਜਨ ਯੁੱਧ' (Battle of Ten Kings) ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 18 ਸਾਲ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ। ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਖੇ ਇਸ 'ਤੇ ਬਣਿਆ 'ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ' (ਥੀਨ ਡੈਮ) ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ।

ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ (1936-1973) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਤੇ "ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ" ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਰਦ, ਰੁਮਾਂਸ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਦੂਮਈ ਗੀਤਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਰੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ "ਲੂਣਾ" ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਣੇ।

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (1595-1644) "ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ" ਅਤੇ "ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ" ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ 52 ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਇਆ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ (1919-2005) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿੱਤਰੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ "ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ" 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਰਲਾਪ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹਨ।

ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (1621-1675) ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੱਖਿਅਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ।

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (1563-1606) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ, "ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ", ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤੱਤੀ ਤਵੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।