ਭੂਮਿਕਾ
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ (Shaheedan Misl) 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਮਿਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਜ ਭਾਗ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੌਮੀ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਬਦਲੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਮਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਾਰਨ 'ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ' ਪਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਨੀ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ।
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ (1682–1757) ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਪਹੂਵਿੰਡ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਜਿਊਣੀ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਭਗਤਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਇਆ:
- 1699 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
- ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1705 ਵਿੱਚ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਪਧਾਰੇ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ 'ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ' ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗ ਲਿਆ।
- ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ।
ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਲ ਸੀ ਜੋ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ:
- ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
- ਇਸ ਮਿਸਲ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ, ਅਰਥ-ਬੋਧ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਣ
1757 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਮਲਬੇ ਨਾਲ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ:
- ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਖ਼ਬਰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 75 ਸਾਲਾ ਬਿਰਧ ਜਰਨੈਲ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ 18 ਸੇਰ (ਲਗਭਗ 15 ਕਿੱਲੋ) ਵਜ਼ਨੀ ਖ਼ੰਡਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਪਰਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕਰਨਗੇ।
- ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
ਗੋਹਲਵਾੜ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
11 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਗੋਹਲਵਾੜ (ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਰੋਡ) ਵਿਖੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਲਹੂ-ਵੀਟਵੀਂ ਜੰਗ ਹੋਈ:
- ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਜਰਨੈਲ ਜਮਾਲ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਦੁਵੱਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਹੋ ਗਏ।
- ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ: "ਬਾਬਾ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸੀਸ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਰਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।"
- ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਸੀਸ ਹੇਠ ਦੇ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ 18 ਸੇਰ ਦਾ ਖ਼ੰਡਾ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਰਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ।
ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ (1764)
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਾਬਾ ਸੁਧਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ:
- 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ 30,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 30 ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਕੇ 30,000 ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਜੰਗਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਲਾਕਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਜੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ:
- ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਪੁਰ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।
- ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ, ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ।