ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰੋ

ਤੂੰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਇੱਕ-ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ (ਤੂੰਬੇ) ਦੀ ਖੋਲ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਡੰਡੀ, ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖੱਲ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਧਾਤਵੀ ਤਾਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੂੰਬੀ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਝਣਕਾਰਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਲੋਬਲ ਭੰਗੜਾ ਬੀਟਸ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਪਛਾਣ ਹੈ।

ਸਾਰੰਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਜ਼ (Bow) ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। 'ਸੌ-ਰੰਗੀ' ਭਾਵ ਸੌ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਢਾਡੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢੱਡ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਲੱਕੜ 'ਚੋਂ ਘੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੰਗੀ ਵਿੱਚ ਤੰਦਾਂ, ਝੜਾਅ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗਜ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਲਗੋਜ਼ੇ (ਜਿਸਨੂੰ ਜੋੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਸ਼ਿਰ (Wind) ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੂਕ (Circular breathing) ਰਾਹੀਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੰਸਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰ (Drone) ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ 'ਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਜਾਂ ਤਰਜ਼ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੁਗਨੀ, ਹੀਰ ਅਤੇ ਝੂਮਰ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹਵਾੜੀ ਧੁਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਢੱਡ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਡਮਰੂ-ਨੁਮਾ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਪਤਲਾ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਾਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਢੱਡ 'ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

ਚਿਮਟਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਤਵੀ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ (Idiophone) ਹੈ, ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਰਸੋਈ ਦੇ ਚਿਮਟੇ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਿਆ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਛੈਣੇ-ਨੁਮਾ ਝਾਂਜਰਾਂ (Jingles) ਜੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਖੜਕਾ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਖੜਕਵੀਂ ਧੁਨੀ ਭੰਗੜੇ, ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ, ਜੁਗਨੀ ਅਤੇ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਵਾਈ।

ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਰਗ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1658 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 'ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ' ਵਜੋਂ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਦਕਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚਰਨ ਪਾਏ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1837 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 'ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ।

ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਾਏ ਨੂਰਮਹਿਲ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੂਰਮਹਿਲ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਰਵਾਂ-ਸਰਾਏ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1618 ਤੋਂ 1620 ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਲਕਾ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਾਹੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ (ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ) 'ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਲਈ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਾਏ ਦਾ ਪੱਛਮੀ 'ਲਾਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ' ਲਾਲ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੀਨਾਕਾਰੀ, ਹਾਥੀਆਂ, ਊਂਠਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਬਠਿੰਡਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ (ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਡਬ) ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕਮ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ' ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪਟਿਆਲਾ (1763 ਈ.) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਆਸਤੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1763 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਪੱਕੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ। 10 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 'ਕ਼ਿਲਾ ਅੰਦਰੂਨ' (ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼), 'ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ', 'ਰਣਬਾਸ', 'ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ' ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਕਾਂਗੜਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ (Fresco Paintings) ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਕ਼ਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਕੋਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਕ਼ਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ (ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਟਕਸਾਲ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਿਪੂ ਸੀ।

ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲ੍ਹਾ (1505 ਈ.) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀ ਰਾਜਾ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। 1848 ਦੇ ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਵਜ਼ੀਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨੀਆ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ) ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਟਿਆਲਾ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1658 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਨੇਕ-ਦਿਲ ਸੂਫ਼ੀ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਦਕਾ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। 1774 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਕੇਸਗੜ੍ਹ, ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਹੋਲਗੜ੍ਹ, ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ) ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਟਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹਨ। 1689 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1705 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਅਜਿੱਤ ਰੱਖਿਆ ਚੱਕਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਬਾਉਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਅਮਰ ਗਾਥਾ ਹਨ।

ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ (ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਟ / ਸ਼ਾਹੀ ਕ਼ਿਲਾ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (1799–1849 ਈ.) ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ 'ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ', 'ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖ਼ਾਸ', 'ਨੌਲੱਖਾ ਪਵੇਲੀਅਨ' ਅਤੇ 'ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਵੇਲੀ' ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਕਲਾ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਹਨ। 1849 ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਖੋਹਿਆ ਸੀ।

ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845–1846 ਈ.) ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਖ਼ੂਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ—ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ, ਬੱਦੋਵਾਲ, ਅਲੀਵਾਲ ਅਤੇ ਸਭਰਾਵਾਂ—ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ, ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 'ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ' ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।